Letter 10

From: Victorius of Aquitaine, computist To: Hilary of Rome, archdeacon (later Pope) Date: ~457 AD Context: Pope Hilary's letter 3 — Victorius responds to Hilary's request, explaining his approach to the Easter computation problem. Victorius of Aquitaine, servant of the church, to the most holy Hilary, archdeacon of Rome, greetings. I have undertaken the work you requested: the production of a paschal table that resolves, insofar as it can be resolved, the divergence between the Roman and Alexandrian computations. The work is done. I send it to you with this letter in the hope that it will prove useful, though I want to explain the approach I have taken and its limitations. The fundamental difficulty is that the Roman and Alexandrian tables rest on different astronomical cycles. Reconciling them perfectly is not mathematically possible without adopting one as the standard and abandoning the other. What I have done is produce a table that follows the Alexandrian cycle — which I believe to be more astronomically accurate — while presenting it in a form that makes the divergences from the Roman tradition transparent, so that those who use it can understand where and why the two traditions differ. This table will not end all controversy, because the controversy is partly theological and not purely mathematical. But it should provide a clearer basis for discussion. Victorius, your servant in this work

a.457. Yictorii ad Uilarnm nrbis Bomae archidlaconum. ffilari de computatione diei pascAalis postulatis satis/acU^ Domino vere sancto ac venerabili in Chi fratri Hilaro archidiacono Victorius. 1. Utinara praeceptis tuis, archidiacone v^nerabilis Hilare^ effectu valeam parere quam voto! Est enim et hoc opus ard et meae intelligentiae facultas exigua. Ego autem, quod ac attinet, etiamsi delegatae materiae superer quantitate, satis^hj jussioni tuae possibiUtatis meae obedientiam non defuisse, tametsi ministerium minime impleret injunctum, cefte debitom solveret obsequium. Teque deprecor, ut si quidpiam secus i voluisti provenerit , imbecillitatem meam atque opus impositum 8 jure perpendens, imperfecti laborem negotii officio malis aesti quam merito. Maximum enim indiciimi meae erga te revere est, imperiis tuis amplius me impendere voluisse, quam po EPISTOLAE 2. 3. 131 Quod si dignura aliquid tua lectione confecero, id erit profecto divini a. 457. muneris, tum etiam benevoleutiae tuae, cujus favor oblectans iner- t€s quoque excitat ad profectum. Nec dubitabitur hujus fide per- ficiendum, cuju^ est adhortatione susceptum, quum mihi quoque fiducia sit, peragi posse quod praecipis, cui id tam confidenter in- jimgis. Quis namque non intelligat, tuis orationibus jam prae- sumptum, quod etiam per me credis implendum? Neque enim temere delegasses, ubi non tam meae doctrinae industriam quam tuum judicium videres exposci. 2. Paschalis igitur festi cursum tuis potius orationibus quam meo fretus ingenio, quantum res permittit^), explorare conten- dens, datae ad me formam secutus epistolae, prius quae inter hujusmodi scriptores sit causa discordiae paucis expediam, ac deinde quid magis videatur congruere veritati, quantum valuero, Domino donante diligenter absolvam. « 3. Discrepare inter se disputatores praecipuae festivitatis pri- mum onmium necessitas illa compelUt, quia paschales cych, sive qui po8t TiXXXTV seu qui post XCV annos vel etiam qui post CXII annonim spatia prorogati eodem, quo praeterierant, ordine in prin- dpium sui atque originem redire creduntur, in aliquibus quidem dierum sunt parilitate concordes sed in lunae 'varietate dissentiunt, ac rQTsus quum in lunari supputatione reperiimtur stabiles, dierum mobilitate^) confligunt. Neque solum alius alio est propria defini- tione dissimilis, verum etiam singuli quique eorum in semetipsis altematione praedicta, lunari scilicet ac dierum, nunc varietate^) subsistunt nunc assertione deficiunt. Huc accedit, quod lunaris ipsa dinumeratio ita cunctorum est variata sententiis, ut quum isti Terbi gratia eamdem Kalendis Januariis primam fuisse pronuntient, *lii irigesimam, nonnulli secundam provenisse contendant. Tum deinde ii, qui cyclum annorum LXXXIV ediderunt, XH peractis annis lunam unam*), quam per idem tempus certis annua revolutione nrinutiis asserunt calculandi lege succrescere, adjiciendam legitimo cwsui esse praecipiunt. Item sunt, qui hanc eamdem XV demum mdpiente anno magis adnumerari definiunt^). Porro hi, qui post ') Al. HnU Buch. ^ Al. veritate, moxque dimengio (loco dinumeratio) Buch. ^ h. e. diem unam aetati lunae per saltum adjiciendam. Atque hoc quidem ^^ Hmana supputatio ab anno 298 usque ad aunum 381 decurrens eifecit, <lQie annoB LXXKIV per 8et>tem duodecennia distribuit. Conf. van der Hagen ^^ in Pro«p. chron. p. 270 ss. , Ideler Handbuch der Chronologie IT, 249, de ^ Inscript. Chrigt. Proleg. pag. LXXXU ss. ') Ita Prosper Aquitanus circa aunum 430 Romanam supputationem emendavit, ^ cycluin LXXXIV annorom in sex quatuordecim annorum laterculoB divisit; 9* a.457. CXIT aiiuos in id cycliun, unde ortus fuerat, reverti confirmant'), ea ipsa incrementa lunaria, quae superius memoravi, post aimoe XVI subnecti debere constituunt. Hi vero, qui anuorum XCV cydi observantiam compreliendunt'), post XIX annos Aegyptiorum more continuato ordine, quoil est verius, hoc augmentum lunarium aub- jiciunt. 4. Adcrescit praeterea etiam aliud erroris genus, dum in regu- lis primi mensis, quo Pascha donunicum celebrari statuunt, magna oritur utrisque disaonsio. Latini namque a III Nonaa Martii uaqoe in IV ^) Nonas Aprilis, iliebus scilicet XXIX, observandum maxime*) censuenint, ut quocimque eorum die huia fuerit nata, efficiat prinu mensis initiimi. t ■ujus hina decima quarta si feria sexta provene- rit; sequens dominic^i, i. e. huia XVI, festivitati paschali sine am- biguo deputetur. Sin autem die sabbati plenilunium *®) esse con- tigerit et consequenti dominieo lunam XV reperiri, eadem hebdo-. mada transmissa in altennn diem dominicum, i. e. lunam XXUy transferri dcbere Pascha dixenmt. Nec") minus ejusdem domimcae resurrectionis ])eragendo mysterio destinarunt quam XVI, nec am- plius quam XXII lunam aUquando recipiunt: ehgentes potius iu lunam XXII diem festi paschahs extendi, quam dominicam passio- nem ante hmam XIV ullat^uus inchoari. Decimas quartas porro lunas mensis ejusdem a XV Kalendas Aprihs usque in XVII Ealen- das Maji asserunt esse servandas. Sanctae memoriae contra Theo- philus, quondam Alexandrinus antistes, ad Theodosium imperatorem a.C.380. datis epistohs ex primo ipsius et Gratiani quinto consulatu condituia paschale direxit. lu quo annumerans ab VIII Idus Martii usque in diem Nonas Aprihs, quohbet medio ejusdem temporia spatio natam perhibet Imiam facere primi mensis initium; a XII vero Kalenda^ Aprihs usque in XIV Kalendas Maji lunam XIV soUerter inquiici; etiamsi in diem incidat sabbatonim, post sequenti dominico luna XY conf. van der Hagen 1. c. p. 183 98., Idelcr 1. c. 11, 269 ss., Ballerinii Op. s. Leon. I, 602 et 1055, de Rossi 1. c. p. XC. •) h. e. pro lUtimis utrinque terminis. *") Hic observaudum monet Bucherius, idem Victorio esse pienilumMm ac lunam XIV. Idem usus auctori quaostiouum ex utroque test. qu. 106 (s. Augu- stiui Op. III p. 102). ") Beda ne minus .. deslinarent .. reciperent. BPISTOLA 3. 133 eelebrandam Pascha sine dubitatione coiiscribit^ hoc regulariter cau- a. 457. teque custodiens, ne ante XII Kalendas Aprilis pleniluniiun, i. e. XIV lunam^ huic defini^ndo sacraniento patiatur apponi ; neque hoc m primo mense sed in XTT aestimat computaudum. 5. Plerumque sane partis utriusque sententia in unum quidem sollemnitatis hujuscemodi diem concurrit et convenit, sed in lunae dinumeratione variatur, quumque eam Aegyptii XV lunam in diem Paschae verbi gratia nunjierant, nostri eamdem XVI vel XVII cal- culantur. Atque ita quum apud Aegyptios ad XXI lunam electio Paschae perducitur, a Latinis XXII vel etiam XXIII perhibetiu-. Fit itaque; ut Paschae diem, quam illa delegerit, ista pars respuat. Quod inde, sicut jam supra diximus, evenire certissimmn est, quia tam in regolis temporum quam in dispensatione lunari pars altera non congruit. Neque mirum, si diversarum opinionum cycli sibi in?icem oppositi atque collati non coeunt, quum in propria quisque instiiuiione, quam praefinito tempore in idipsum redire et fideli cre- ditur ratione decurrere, hac eadem revolutione nequaquam in omni- bos doceatur definitionis propositae tenere constantiam. Quod etiam beatae memoriae Theophilus tacitus quodammodo indicavit, quum uniyersia cyclorum limitibus circulisque despectis, qui etiam legitimi putabantur, laterculi sui formam huic operi destinatam ab onmi ne- cessitate praefinitae recursionis exutam absolute in centum annorum promulgavit aetatem. Quod aut nostris arbitratus est sufficere posse temporibus, aut curiosioris diligentiae laborem declinans scrutandum po^teris negotium reliquit. 6. Has inter conflictiones diversa opinantium, eorum scilicet, qui regularem tramitem seriemque temporum atque lunae ratiouum, <pibuB oportet peragi paschale sacramentum , variis licet sententiis ingenti tamen studio condere stiloque explicare conati sunt, audax quidem yidetm: esse, ^ hujusce rei quemquam profiteri veritatem, de qua tales tantique nutaverunt^^). Verum quia apud Deiun non est acceptio personarum, orationibus vestrae sanctitatis *^) adjutus videre nulu videor, istius modi disciplinae secretum luculentius posse rese- ^*^) si ab ipsius mundi primordiis dierum institutio ac lunae vel temporum ac deinceps hujus sollemnitatis initium requiratur, atquc ^ pcj* digestum ordinem saeculorum quaestionis abstrusae explore- tar int^tas. ^- Recensitis igitur fidelibus historiis veterum, beati scilicet '*) A]ii dabiiaoerunt, ") Victoriom archidiacono Romano sic loquentem Laud mirabitur, qui reco- »"ent Theodoretuni 2A arekidiacomm Romae ita scribentem: in sanctitate tua {trjv f j ^t^f^ffn te/iatMfffv) commodum habent portum et tranquillum . . . Decet enim sancti- t^em tuam {oov t j otftoti^te) ad cetera egregia facinora sua kunc etiam zelum ad- J'^ (Theod. epigi 118 ed. Schulze tom IV, 1199). a. 4ri7. Eusebii Caesarieiisis Ptilaestiuae civitatis episcopi, viri imprimis eru- (litissinii ac doctissimi, clironicis prologoque, ac perinde LiSy quae a sanctae nienioriae Hieronynio iisdeni clironicis sunt adjecta pre- sbytero, por quem in latinuni quoque probantur translata sermonem^ liisque etiain, quae a sancto et venerabili viro Prospero'*) usque ad .('. 155. consulatum V^ilentiniani Augusti VIII et Anthemii constat fuisse suppleta, reperi a nmndi principio usque ad diluvium duo millia et CCXLII annos, item a diluvio usque ad nativitAtem Abrahae annos DCt'CCXLII; natuni autem Abraliam XLII*"^) anno regnante jam Nino, eadem monunienta testantur. A cujus etiam tempore gesta- rum rerum publici scriptores apud barbaros esse coeperunt. Qua- pro])ter vir venerabilis praedictus Eusebius clironicoruni abliine ex- orsus est Iiistoriam, volens industriae suae iidem mundanorum quo- que annalium coaetaneo relatu perpendi ct ])rofessae veritatis etiam gentilium litterjis testes sciscitari, cont^ntus praeterita saecula sacris voluminibus exi^Iicari, actates tantum summatim retro generationum ex ])roIogi textu ])atefaciens ct o])eris plenitudine''*) sub aiinorum reca])ituIatione pariter coiui^rebendens. Cujus tenorem vir venera- bilis Prosj^er secutus, iisdeni clironicis haec eadem egregia brevit^te composuit, ut eorum initiuui a nunidi inchoaretur exordio. Porro a. C. ;J78. ab Abraham usque in sextum Valentis consulatum et yalentiiiiani secundum duo inillia (^CCXCV, ac deinde ab Ausonio Olybrioque consulibus, qui sequuntur, usque ad VIII Valentiniani Augnsti con- a. r. 455. sulatum et Anthemii LXXVIP"), et simul omnes a mundi origiue a.C.457. usque ad Constantinum et llufum praesentes consules quinque millia DCLVIII anni referuntur. Quibus ob veritateni certius indagandam bissextos etiam coj^ulavi, quo manifcstius a])pareret, utrmn sibi vel bissextorum ratio vel dierum tam Kalendarum Jainiarianim quam VIII Kalendarum Ai^rilium, quo mundus traditur institutus ^®), con- tinuata disputatione concineret. ") Labl)tMi8 in brcviario chronolopieo ad annum 455 i>robabile putat, Pro- Bpernm vel hoc ipso anuo vel soquonti vivtMuli iincin focisso. Qiiem tamen, quum Vietorius ista dcriheret, id ost anuo 457, otiam in superiB fuiBBO id indicio e»t, quod quuni llicronynium aut Thoo]>liilum noininan^ luldat eonstanter bonae memoriaey de ProBj^oro faota somol ot it<'rum montiono simi>licitor et sino h^juic* niodi addito loquatur. Norisiu» et Buohorius ipitur mortom ejus anno 463, Fri- HiUB aimo 465 pommt, auetores hist. litt. Frano. 11,377 magis anno 463 favcnt. ») Alii XLIIL Bueh. "i Alii in operis plenituffinem. Buch. "i Quo seilieet anno Prosper, qui Victorii quatii fuudamentum exstitit, chro- nieon suum finivit. '") Antiquu» auetor quaeationum ex utroque teBtameiito primo quidem quacBt. 65 pro eerto ponit, mundum in aequinoetio venio fuissc eondituni, ac dciudc addit, Homanos /7/7 Kalvndas Apnlis aoqumoetium haliere. At quacst. 106 doeet, /rVW tiequinociinm primi tempori.K, quando Dcus mundum creaviiy qui dies EPISTOLA 3. 135 8. Quibus undique versis corigruentius restabat inquiri, si lunae a. 457. ^intxuieratio, quae die quarta existentis mundi i. e. V Kalendas l^prilis plenff; h. e, XIV, jubente*®) creatore in inchoatione noctis eTorta est, pari lege transactis praesentibusque temporibus conso- naret. Quam tot saeculis computatam, et Kalendas^®) Januarias Ul feria luna XXVIII, Kalendas Aprihs feria II hma XTV Con-a.C.457. stantino et Rufo consulibus perseveranti ratione provenisse, comper- tum est jurta Aegyptiam discipUnam : qua evidentissime deprehen- sum est, quod XIX annorum porrecta curriculis, in semetipsa semper iisdem vestigiis se revolvens, annum, quem vigesimum inchoat^*), lunc eumdem metiatur et primum. Quimi itaque nihil resedisset ambigoi, diebus lunis atque bissextis inde a constitutione niundana in nostram usque progeniem mirabih decursione concordibus, neces- 8arimn fuit, propter^^) quam maxime huic inquisitioni secundum renerationis tuae mandatum mea desudabat intentio, ut iAstituta paschaUa perscrutarer vel illius temporis, quo praeceptione divina perMoyaen a filiis Israel agnus est immolatus in Aegypto, vel iUius i2,i88. praecipue, quo pro redemptione xiostra atque salute ille verus agnus, cujnB figura praecesserat, pascha nostrum immolatus est Christus, iCor.5,7. 9. Rursusque omnibus annis temporibus diebus ac luna nia- xime, quae juxta Hebraeos menses facit, rite decursis, a mundi prindpio secundum praedictae historiae fidem usque in diem, quo filii Israel paschale mysterium coelesti initiavere mandato et ab A^yptia clade agni occisione salvati sunt, bissextorum pariter ne- cesritate decursa^), quantum fida supputatio vestigavit, anni tria millia DCLXXXIX quinta feria, IX ^^ Kalendas Aprilis, luna XIIl, incipiente jam vespera, docentur impleti. Cujus sequenti die, tertio millesimo scilicet anno ac sexcentesimo nonagesimo procedent^, mense primo sexta feria VIII Kalendas ApriKs hma XIV noctis initio, He- braeos clamit agni sacrificium peregisse. Pascha quippe, sicut onmi modo traditione cognoscitur, anni principio non fine celebra- nielligeiidiu ett esse XI Kalendas Aptiiis . . ., ui ah XI Kalendas Aprilis initium essel FTw «ejiii» (s. Aug. Op. stud. monach. s. Bened. ed. III Venet. tom. XVI, 386 et 479). **) In piincipio etenim facta luna fiiit decima quarta, qiiia ojnnia plena sunt /•eto, inquit vetuB auctor quaestionum cx utroque testamento qu. 106 (1. c. *oin. XVI, 479). ) Quae hic videntur subobscura, plana fient hoc verborum ordine: secun ^* «««rfalioii veneraHanU tuae, propter quam maxime huic inquisitioni mea desuda- '^ A]ii discussa. Buch. **) Alu y/n Kalendas male. Buch. a. 457. tur. Passum autem domiiium iiostrum Jesum Christum peractis quin- que milUbus duceiitis vigiiiti octo aiiiiis ab ortu mundi eadem chro- uicorum relatioue moustratur. Quod gestum inchoante yigesimo uouo auuo uou potest dubitari; siquidem \TII Kalendas Aprilis primo mense luua XIV vespere procedeute, sicut ab initio creatarae quarta die facta est, coepisse doceatur, adjuuctisque bissextis ad summam quiuque millium duceutorum vigiuti octo auuorum, sequenti vigesimo uouo auuo quiuta feria docet se traditioue praeventam. Primo vero azymorum die domiuus Jesus Christus coenans cum di- scipulis suis, postquam sui corporis et sanguiuis sacramenta pate- fecit, ad moutem Oliveti, sicut evaugelia saucta testautur, progres- sus ibique deteutus est a Judaeis tradeute discipulo. Dehiuc sexta feria subsequeute, id est VII^^) Kaleudas Aprihs, crucifixus est et sepultus, tertia die hoc est V Kaleudas Aprilis domiuica surrexit a mortuis. 10. Quapropter omuibus fixo limite ct)usonis uecessarium erat, propter paschalis observautiae ratiouem dies et luiias a muudi ipsins describi priucipio, quo possiut renun cursus evideuter aguosci. Sed quia immensum opus majoris est otii, iie diutius praecepta differrem, breviarium ejus iuterim expHcavi, quod tameu ex ipsius pleuitudinis observatioue desceudat: ex tempore domiuicae passiouis, diebus Ka- a.C.29. leudarum Jauuarianim et uomiuibus cousulum a duobus Geminis, a.C.457. Rufo^^) scilicet et Rubellio, usque ad cousulatum Gonstantini et Rufi diligeuti annotatioue coUectis, per CCCCXXX auuos cum hinis atque temporibus, ac deiuceps siue cousulibus per auuos CII futu- ros, ut DXXXn aiiuis omuis summa cousistat, patefacere prope- ravi. Quae summa ita cuuctarum, quibus excepta est, seriem regu- larum sua revolutioue complectitur, ut eodem tramite et in id, uude est/Orta, revocetur et ad fiuem pristiuum de uovo circumaeta per- veuiat. Aderit autem misericordia Domiui, ut cousummatam po- tioris uegotii veritatem, quam superius jam promisi, praemissa sae- culorum omuium ratioue, qua sacra festivitas absque scrupulo cele- brauda paudatur, uou magis seusibus iutimatam quam praesentatam « vestris adspectibus aestimetis. <^) £umdem diem pro pasaione Domini etdam Lactantius inst. div. IV, 10 (iu quibusdam mss. autem anie diem X Kal, April.) refert. Communis fere alio- riun Occideutalium sententia huic VIII Kalendas Aprilcs assignabat. Conferantor Tortullianus adv. Judaeos c. 8, Augustinus de civ. deiXVIII, 54, de Trinit. rV,5, catalogus Liberianus pontificum init. (apud Migne Patr. lat. tom. CXXVII^ 119), vetus tabula paschalis a. 447 (ap de Rossi l. c. p. LIX), Epiphanius adv. haer. L. § 1 (secuudum acta Pilati)^ dialogus quaestionum LXV qu. 26 in s. Aug. Op. ed. cit. tom. XVII, 1556. Orientalis ecclesia magis X Kaiendas Apriles praetulit. *•) In paschali Victorii canone apud Bucherium Rufino; apud alios auctorea (Tert. 1. c, Sulp. Sev. hist. sacr. II, 27) idem Fnsius vel Fufius Gemnus dicitur, et est annus aerae Diouysianae XXIX p. C. EPISTOLAE 3. 4. 137 11. niud praeterea iusiuuare uou distuli propter diversorum a. 457. paschalium conditores, ubi in hoc eodem cyclo dies Paschae gemi- JQata designatione positus iuvenitur, id est, ubi luua XV et dies do- miiuca, et poet VII dies XXII couscribitur, uou meo judicio aliquid defeutom, sed pro ecclesiarum pace apostolici pontificis electioni •^Jvatum: quatenus nec ego quod ad meum pertinebat officium prae- terirem, et in ejus constitueretur arbitrio, qui uuiversali Ecclesiae Pi^ideret, quaenam potissimum dies in tali conditione sollemnitati praecipiiae deputetur. Nam ceteris, quae a latere similiter adjecta ^t, non firmatur auctoritas sed varia significatur opiuio. 12^ Quum ergo contigerit lunam XXVII sabbato vel maxime die Kalendarum Januariarum proveuire absque bissexto, uoverit san- ctitas ^estra, Pascha^') nisi aut XIII Kalendas Aprilis secmidum ^tinos (quod nunquam celebratum, etiamsi luna conveniat, penitus inveni-fcxjr), aut VIII Kaleudas Maji secuudum Aegyptios, quod ali- qnoties observatum est, reperiri non posse.