Letter 45

From: Paulinus and Therasia, Nola To: Augustine, bishop of Hippo Date: ~426 AD Context: Paulinus responds to a theological letter from Augustine, describing his delight at receiving it and his struggle to understand Augustine's profound arguments about divine grace. To our holy lord, most blessed and uniquely dear, our venerable and longed-for father, brother, and teacher, Augustine the bishop — Paulinus and Therasia, sinners. "Your word is a lamp to my feet and a light to my path" [Psalm 119:105]. Every time I receive a letter from Your Most Blessed Holiness, I feel the darkness of my ignorance being driven away. It is as though a salve of clarity has been poured into the eyes of my mind — I see more clearly, the night of unknowing dispelled, the fog of doubt wiped clean. I have often experienced this gift through your letters, but never more powerfully than through this latest one. Its carrier was as welcome as its contents: our brother Quintus the deacon, a man blessed by the Lord. He had actually been in Rome for some time without my knowing it. When I went there after Easter, as is my annual custom, to venerate the apostles and martyrs, he delivered the blessing of your words. Yet because the time he had spent in Rome without my knowledge was forgotten the moment I saw him, he seemed to me as fresh from your presence as if he had just left you — especially when he offered me the full fragrance of your sweetness in your words, breathing the pure scent of heavenly ointment. I confess, however, to Your Venerable Friendship that I could not bring myself to read the volume right there in Rome. The crowds were so thick that I could not give your gift the careful attention it deserved or enjoy it as I wished — which would have meant reading it straight through without stopping once I began. So, as one does when a banquet is already prepared, I reined in the hunger of my eager mind, confident that satisfaction was coming, and held back from the honeycomb of your words — the scroll I held in my hands, ready to be devoured — until I left the city. I saved it for the day we would spend resting at the stopping point on our journey, in the town of Formiae, where I could devote the entire day to this feast, dining on the spiritual delicacies of your letter, free from every dregs of worry and the suffocation of the crowds. What, then, shall this humble and earthly man say in response to the wisdom that has been given to you from above — a wisdom this world cannot grasp, which no one can savor unless he is wise with the wisdom of God and nourished by the word of God? [The letter continues with Paulinus's attempt to engage with Augustine's theological arguments about grace, free will, and predestination. He writes with characteristic modesty — insisting that he is out of his depth — while showing genuine intellectual engagement. He asks Augustine several follow-up questions and reports on conditions in Italy, including the state of their shared friends and the progress of building works at Nola. The letter closes with mutual greetings and a request for continued prayers.]

XXXXV. SANCTO DOMINI BEATISSIMO ET VNICE NOBIS VNANIMO AC VENERABILI ET DESIDERABILI PATRI FRATRI MAGISTRO AVGVSTINO EPISCOPO PAVLINVS ET THERASIA PECCATORES. Lucerna semper est pedibus meis uerbum tuum et lumen semitis meis. ita quotienscumque litteras beatissimae sanctitatis tuae accipio, tenebras insipientiae meae discuti sentio et quasi collyrio declarationis infuso oculis mentis meae purius uideo ignorantiae nocte depulsa et caligine dubitationis abstersa. quod cum saepe alias per munera epistularum tuarum mihi donatum senserim, tum praecipue isto recentium litterarum libello, cuius mihi tam gratus quam dignus portitor fuit uir benedictus domino frater noster Quintus diaconus, qui longo quidem posteaquam ad urbem uenerat interuallo, cum eo iuxta sollemnem meum morem post pascha domini pro apostolorum et martyrum ueneratione uenissem, benedictionem oris tui reddidit nobis. uerumtamen oblitterato quod nesciente me Romae consumpserat tempore recentissimus mihi uisus est a conspectu tuo, ita ut tunc statim eum a te mihi uenisse crederem, cum primum uidebam et cum mihi plenum odorem suauitatis tuae in eloquiis tuis caelestis unguenti castitate fragrantibus offerebat. fateor tamen uenerandae unanimitati tuae non potuisse me uolumen ipsum, statim ut 5] Ps. 118,105. 8] (Apoc. 3,18). 21] (Gen. 8, 21). CY<Pc £ . — incp|| (3 litt. eras.) eorundem ad augus Φ , incipit eorumdem ad agustinum Y, incipit epist paulini et tyrasie ad sem aug C, epistola paulini et therasiae ad (sanctum add. C) augustinum E\' 2 unianimo <P 3 et desiderabili om. Yt £ 4 tyrasia C 8 collirio Y<f>t £ delectationis tC 9 purius Y<P, prius CtC nocte] mente Y<i> 10 munere ΥΦ ll praecipuo tC Rostv . 12 gra**atus (ua eras.) C1 portior Y<f> 13 dño Y<P, dñi CsC Rosw . 14 ad orbem <f>\\ ab urbe CtC 16 uenerationem C 17 oblicterato C 18 nescientem Y consumpseram at tempore me Y 20 crederem OY<P, uix crederem tC Rosw . primo C 21 odorem] dolorem ΥΦ ungenti ΥΦ 22 flagrantibus m unanimitate <P acceperam, Romae legere. tantae enim illic turbae erant, ut non possem munus tuum diligenter inspicere et eo, ut cupiebam, perfrui, scilicet ut perlegerem iugiter, si legere coepissem. itaque, ut fieri solet, secura expectatione conuiuii praeparati auidae licet mentis esuriem refrenaui et spe certa capiendae saturitatis, cum in manu tenerem panes desiderii mei in uolumine deuorando, quod postea uoranti mihi et in ore et in uentre dulcissimum fuit, inhiantem in fauos litterarum tuarum gulam facile suspendi, donec urbe proficiscerer et interponendum ad itineris statiua diem, quem in oppido Formiano habuimus, totum huic operi manciparem, ut in deliciis epistulae tuae spiritalibus ab omni faece curarum et suffocatione turbarum liber epularer. Quid ergo humilis et terrenus respondeam ad hanc sapientiam, quae data est tibi desuper, quam mundus hic non capit et quam nemo sapit nisi sapientia dei sapiens et uerbo dei eloquens? itaque quia experimentum habeo Christi in te loquentis, in deo laudabo sermones tuos et non timebo a timore nocturno, quia docuisti me in spiritu ueritatis salubre moderandi in occiduis mortalibus animi temperamentum, quo et illam beatam matrem et auiam Melanium fleuisse carnalem obitum unici filii taciturno quidem luctu, non tamen sicco a maternis lacrimis dolore uidisti. cuius quidem modestas et graues lacrimas sicut propior uel aequalior animae eius spiritus altius intellexisti et perfectae in Christo feminae salua uirilis animi fortitudine cor maternum de cordis tui similitudine melius ex aequo statu contemplatus es, ut eam pri- 17] (H Cor. 13, 3). 18] Ps. 55,11. Ps. 90, 5. 2 tuus Y 4 auide CY 5 licet Y<f>, scilicet CTC Bosw . 7 in ore] ore Y 8 dulcissimus OY<P iniante C fabos 01 gylam Ycf1 9 ad fC Rosw., om. CY<P, in fort . 10 statiba C 15 hic mundus TC Bosw . 16 quam Y<P, qua Ct £ BOHW . uerbo dei Yfi, deo uerbo 0., (sed I 8.1: al. dei), dei uerbo Bosw . 17 xpm Yl 18 tuos om. C 19 salubre Y4>, saluare 0 I ţ, salutare Bosw . 21 quod Y auiam] abia C melaniam Rosw . fleuissem CC carnale in Y 22 lucto Y, fletu C Bosto. - 24 proprior Y4>tC 25 faeminae rp 26 animis Y 27 ex equo f, ez quo C statu] ista tu C, et statu C mum pro naturali affectione permotam, deinde causa potiore conpunctam fleuisse perspiceres non tam illud humanum, quod unicum filium conditione mortali functum in praesenti saeculo amisisset, quam quod propemodum in saeculari uanitate praeuentum, quia necdum illum deseruerat senatoriae dignitatis ambitio, non iuxta sanctam uotorum suorum auaritiam cogitaret adsumptum, ut de conuersationis gloria transisset ad gloriam resurrectionis, communem cum matre requiem coronamque capturus, si in huius saeculi uita matris exemplo saccum togae et monasterium senatui praetulisset. Verumtamen idem uir, ut et antea rettulisse me puto sanctitati tuae, his operibus locupletatus abscessit, ut maternae humilitatis nobilitatem, si ueste non gesserit, tamen mente praetulerit; ita enim secundum uerbum domini mitis moribus fuit et humilis corde, ut non inmerito credatur introisse in requiem domini, quoniam sunt reliquiae hominum pacifico, et mansueti possidebunt terram placentes deo in regione uiuorum. nam certe et illud apostoli non solum tacito mitis affectu, sed et conspicuis religiosus inpleuit officiis, ut cum esset altorum huius saeculi in ordine et honore collega, non tamen ut gloriosus terrae alta saperet, sed ut Christi perfectus imitator humilibus consentiret et tota etiam die misereri et commodare persisteret. unde et semen eius potens in terra factum est inter eos, qui dei fortes 14] (Matth. 11,29). 16] Ps. 86,87. 17] Matth. 5,4. Ps. 114,9. 21] (Rom. 12,16). 22] (Ps. 36,26. 111,5). 23] Ps. 111,2. 24] Ps. 46,10. 1 naturale yep potiorae Y 2 perspicere Y 3 conditioni YcfJ functum Y<P, defunctum CtC Rosw . 4 amississet Y 5 senaturiae yep 7 assumtum 4>l conuersionis CtC 9 exemplum 01 11 ut et CY4> Bosw., ut tC rettulisse Y<f>, retulissem Ct C, retuli Bosw . me puto e Y«f», ex uto (° m. 2) C, ex uoto εζ Eosw . 12 sanctitatis (is ex i m. 2 C) Ct £ Bosw . 13 tamen om. yep 14 enim om. Y 16 homini CfC 17 placent et C, placente (8 m. 2) t 18 apostuli ф solum om. Y 19 mitis OY<P, mentis tC Rosw . conspicuus CtC relegiosus CY4>, religiosis tC Bosw., religionis Sacch . 20 ut Y<P Rosio., et CtC 21 sapere Y 22 et om. Y<P etiam] enim Y4> 23 miserere Y<P 24 di YcfJ, deo C, om . tC Bosw . terrae fortes tC terrae nimium eleuati sunt, ut etiam de beatissima familiae ac domus eius uisitatione sanctum hominis meritum reueletur. generatio, inquit, rectorum benedicetur, gloria non caduca et diuitiae non labentes in domo eius, domo quae aedificatur in caelis non labore manuum sed operum sanctitate. sed cesso pluria de memoria tam dilecti mihi quam deuoti Christo hominis enarrare, cum et pristinis litteris non pauca super eo narrasse me repetam et nihil possim de beata huius filii matre et sanctorum pari radice ramorum Melanio melius aut sanctius praedicare, quam sanctitas tua in eam profari et disputare dignata est, ut, quia ego peccator inmunda labia habens nihil dignum loqui potueram ut longinquus a meritis fidei eius animaeque uirtutibus, tu ille uir Christi, doctor Israel in ecclesia ueritatis, procurante in melius dei gratia parareris dignior tam uirilis in Christo animae praedicator, qui et mentem eius diuina uirtute firmatam, ut dixi, spiritu propiore conspiceres et mixtam cum uirtute pietatem eloquio digniore laudares. Quae uero post resurrectionem carnis in illo saeculo beatorum futura sit actio, tu me interrogare dignatus es. at ego de praesenti uitae meae statu ut magistrum et medicum spiritalem consulo, ut doceas me facere uoluntates dei, tuis uestigiis ambulare post Christum et mortem istam euangelicam prius emori, qua carnalem resolutionem uoluntario 3] Ps. 111, 2. 11] (Es. 6, 5). 22] (August. ep. 95, c. 2). O 2 uisitatine <P 3 generatione inquid C 4 domo Y<P, domus OEC Rosw . 5 manuum] hominum Y 6 pluria scripsi, plurima <P, pluri plurima Y, plura t £ Rosea., de plura C 7 renarrare C 8 eos Ct reputem Lebrun possum C 9 pari YcJ>, patri C, patre ł\' Rosw . romanorum Y 11 ut om. Y inmundabilia (labia om.) Y 13 tu om. Y<P isri Y, isrthl ф, iñl C, om. sex litt. spatio uacuo fC 14 eclesia 4» 16 uirtute C s. l. m. 2 firmatam-uirtute om. Y firmatum C propriore <P, propriores C 19 actio Y<f>, actio nostra Cet Rosw . est Y1 at] a te C 20 ut Y<P, et CeC Rosw., te ut fort . 21 consolo Y, consulo (u ex 0 corr) postea in mg. add.ф 22 tuisque ε 2 edd. Aug . mortem <P, morte Y ista euangelica YcJ>; cf. August. ep . 95, c. 2: quippe qui etiam nerissime dixeris euangelicam mortem prius emoriendum quam carnalem resolutionem uoluntario praeueniamus excessu et paullo post: ut uiuamus euangelicam uitam moriendo euangelicam mortem 23 quam f, qui Y praeuenimus excessu, non obitu sed sententia recedentes ab huius saeculi uita, quae tota temptationum uel, ut tu aliquando ad me locutus es, tota temptatio est. utinam ergo sic dirigantur uia.e meae post uestigia tua, ut exemplo tuo soluens calciamentum uetus de pedibus meis disrumpam uincula mea et liber exultem ad currendam uiam, quo possim adsequi mortem istam, qua tu mortuus es huic saeculo, ut uiuas deo Christo uiuente in te, cuius et mors et uita in corpore tuo et corde et ore cognoscitur, quia non sapit cor tuum terrena nec os tuum loquitur opera hominum, sed uerbum Christi abundat in pectore tuo et spiritus ueritatis effunditur in lingua tua, superni fluminis impetu laetificans ciuitatem dei. , Quae autem uirtus hanc in nobis efficit mortem nisi caritas, quae fortis est ut mors? sic enim oblitterat nobis et perimit hoc saeculum, ut inpleat mortis effectum per affectum Christi, in quem conuersi auertimur ab hoc mundo et cui uiuentes morimur ab elementis huius mundi. nec tamquam uiuentes in eorum conspectu usuque decernimus, quia portio nostra mors Christi est, cuius a mortuis resurrectionem non adprehendimus in gloria, nisi mortem eius in cruce mortificatis membris et sensibus carnis imitemur, ut iam non nostra uoluntate uiuamus sed illius, cuius uoluntas sanctificatio nostra est et qui ideo pro nobis mortuus est et resurrexit, ut iam non nobis sed illi uiuamus, qui pro nobis mortuus est et resurrexit et dedit nobis pignus repromissionis suae spiritu suo, sicut pignus uitae nostrae posuit in caelis in corpore suo, 2] (August. ep. 95, c. 2). 10] (Col. 3,16). 11] (Ps. 45, 5). 14] Cant. 8, 6. 17] (Col. 2, 20). 20] (I Thess. 4, 3). 23] (II Cor. 5, 15). 1 praeueniamus E\'j lege hoc totum fideliter add. C man . a. VIIll in mg . obitus C 2 temptationum] plena add. tC Rosw . 3 loquutus ф 5 de Y<P, a C( £ Rosw . dirrumpam C, dirumpam ef Bosto . 7 christo Y<P, in christo CtC Bosw . 10 opera om. Y habundat Y<PE\' 12 impletum C 14 oblicterat ff 15 perhimit y1 effectu Y 17 eli- O mentis Y&1 18 usuque Y<P, usque (u m. 2) C, uisuque tC Rosw . decernimur CfC 20 adpraehendimus 4» huius Lebrun 24 pro om. Y pro nobis pro C est om. Y 25 et dedit om. Y repromissionis pignus in marg. inferiore add. <f>, in textu inser . htl (— hic deest) quod est corporis nostri. unde nunc expectatio nostra dominus est, et substantia, quae ab ipso facta est, apud ipsum et in ipso et per ipsum est, qui conformatus est corpori humilitatis nostrae, ut nos conformaret corpori gloriae suae et secum in caelestibus conlocaret. propterea et qui digni fuerint uita aeterna olim in gloria regni eius, ut cum ipso sint, sicut apostolus ait, et cum ipso maneant, sicut et ipse dominus ad patrem dixit: nolo ut, ubi ego sum, et illi sint mecum, sine dubio illud quod in psalmis habes: beati qui habitant in domo tua, in saecula saeculorum laudabunt te. Puto autem hanc laudationem uocibus concinentium esse promendam, etsi inmutabuntur sanctorum resurgentium corpora, ut sint sicut et domini corpus post resurrectionem apparuit, in qua utique resurrectionis humanae uiua imago praefulsit, ut dominus ipse, qui in corpore ipso, quo passus fuerat et resurrexerat, quasi speculum contemplationis omnibus fuerit. qui utique cum in eadem carne, qua mortuus et sepultus fuerat, et resurrexisset, omnium omnia officia membrorum expressa oculis et auribus hominum saepe conlatus exhibuit. quod si etiam angeli, quorum simpliciter spiritalis est creatura, linguas habere dicuntur, quibus utique laudes domino creatori canant et gratias referre non desinant, quanto magis hominum etsi spiritalia iam post resurrectionem corpora, manentibus tamen glorificatae carnis omnibus membris et per omnia membra formis et numeris suis, et linguas habebunt 1] (Ps. 38, 8). 5] (I Thess. 4,16). 8] Ioh. 17,24. 9] Ps. 83,5. 1 est] est caput cC Bosw . 2 est facta C aput 4t t aU. et om. s CeC Rosw . 3 pr . est exp. 4t corpore Y, corpor Y, corpore ф humilitatis-corpori om. tC Rosw . 4 corpore Y, corpore ф et] ut ε (in ras.), ut C 6 olim C<f>, olym Y, erunt eC Bosw., erunt olim fort . 7 et ipse] ipse Y 9 illud CY<P, hoc illud est tC Bosw . 11 concinnentium Y 12 promerendam Y 14 qua CY4>, quo tC 15 in om. Y 18 et CYф, om. εζ \' Rosw . omnia Yфi, om. C εζ Bosw . 19 expraessa ф collatus Yф, conlatas C, collata ε 2 ζ Rosw., colata ε 1 22 canant Y4t, cantant CfC Bosw . referri Y4t desinant CY4>, desinunt ef Bosw . 23 etsi] et Yfi resurrectione C 25 linguis Y in oribus suis et linguis effantibus dabunt uoces, quibus diuinas laudes uel sensuum suorum gaudiorumque affectus per uerba depromant, forte etiam hoc gratiae gloriaeque adposituro sanctis suis domino in saeculis regni sui, ut tanto potioribus linguis et uocibus canant, quanto ad beatiorem naturam corporum beata inmutatione profecerint, ut in corporibus iam spiritalibus constituti iam forsitan non humanis sed illis angelicis atque caelestibus, quales apostolus in paradiso audiuit, sermonibus eloquantur? et ideo forsitan homini ineffabiles eos sermones fuisse testatus est, quia sanctis inter alias praemiorum species iam nouae linguae parentur. quibus idcirco homines huius saeculi adhuc uti non licet, ut iam his gloriae suae congruentibus inmortales loquantur, de quibus dictum est: etenim clamabunt et hymnum dicent, procul dubio in caelestibus, ubi cum domino erunt et delectabuntur in abundantia pacis, gaudentes in conspectu throni, mittentes ante pedes agni pateras et coronas et cantantes ei canticum nouum, adgregati choris angelorum uirtutum dominationum thronorum, ut et ipsi cum Cherubin atque Seraphin et quattuor illis animalibus uoce perpetua concinentes dicant: sanctus sanctus sanctus dominus deus Sabaoth, et reliqua quae nosti. Hoc est ergo, quod egenus et pauper ego ille insipiens et paruulus tuus, quem ut uerus sapiens ferre consuesti, rogo, ut me scientiam uel opinionem super hoc tuam doceas, quia scio te inluminatum spiritu reuelationis ab ipso duce et fonte sapientium, ut sicut praeterita cognouisti et praesentia uides, 8] (II Cor. 12,.4). 13] Ps. 64,14. 15] Ps. 36,11. 20] Es. 6,3. 1 oris fC diuinas om. Y 2 gaudiorum Y-P effectus Y4> 3 apposituros CY 5 ad] a I 6 mutatione CtC Rosw . proflcerint Y<P, profecerit C 8 in paradyso audiuit Y<P, audiuit in paradiso Cft n Rosw . 9 eloquatur fi inde It\' Rosw . homini Yfi, om. CeC Rosw . 11 parentur Y<P, parantur CfC Rosw . homines CY<t>, hominibus fC 13 dictum est etenim bis exh. C 14 ymnum C, hynnum t 17 cantantes Y<i>, cantes C, ai cantantes C in mg. m. 2, canentes tC Rosw . 18 chroris ex thronis ф, coris C thronos C 19 etque Y1 20 uoce p. concinentes om. CfC Rosw . concinnentes Y 23 consuisti CY<f> nVllll. PauliDi Nol. epictulM. 25 ita etiam de futuris aestimes, quid censeas de his caelestium creaturarum uel etiam super caelos in conspectu altissimi agentium uocibus sempiternis, quibus tandem organis exprimantur. quamlibet enim apostolus dicendo: si linguis angelorum loquar, proprium quendam illos suae naturae uel, ut ita dixerim, gentis habere sermonem ostenderit, tanto humanis sensibus et eloquiis altiorem, quanto ipsa angelorum creatura et statio mortalibus incolis et terrenis sedibus praestat: attamen forsitan linguas angelorum pro generibus uocum atque sermonum dixerit, sicut et de charismatum uarietate disserens inter dona gratiarum numerat genera linguarum, utique hoc in signo esse significans, quod multarum gentium sermone loqui singulis donaretur. sed et uox dei saepe ad sanctos emissa de nube ostendit posse loquelam esse sine lingua, siquidem lingua corporis membrum sit pusillum et magnum. sed forte ex hoc ipso, quia in hoc membro uocis officium deus posuit, etiam incorporeae angelorum creaturae sermones et uoces linguam uocauerit, sicut scriptura adsolet deo quoque secundum species operationum nomina adsignare membrorum. ora pro nobis et doce nos. Frater noster carissimus et dulcissimus Quintus quam tarde ad nos remeat a nobis, tam cito a nobis ad uos redire festinat; instantiam uero eius in litteris exigendis etiam haec epistola lituris quam uersibus crebrior loquitur; commemorati exactoris nimiam festinationem scheda fecit. nam pridie idus 4] I Cor. 13,1. 10] (I Cor. 12,10. 28). 15] (Iac. 3, 5). 1 aestimes] quid estimes tf Bosw . 3 gentium Y<P 4 quamlibet Cyep, quamuis eC Rosw . 5 ut om. Yф 6 gentes yep 7 altiore Y 8 mortalius C in caelis fţ Bosw . 10 dixit ex dixerit f de] in dei t f1 carismatum CYi ueritate Y 13 Scs yep 14 loquillam ep, loquellam C 15 membrorum C 16 in] sine I\' Eosw . membro] in quo est add. t; Rosw . 17 posuit Y<t>, possit CtC Roaw . incorporeae Y<P, in corpore Ct £ U Rosto . creatore Y, creare e? Bosw . 18 scribtura ep assolet OEC queque Y 20 doce nos ex docens C m. 2 21 et dulcissimus om. Y<P 23 standam C in litteris exigendis} hic desinit cod. ф etiam] et Lebrun 24 litoris Y, licturis tC loquitur que Y 25 nimiam festinationem CtC, nimia festinatione Y, nimia festinatio Bosvo . sceda tC, schedam Y Bosw., schidam C Maias uenit ad nos, ut rescripta peteret, et idibus ante sextam dimitti obtinuit. uidete ergo utrum eum commendauerim an accusauerim huiusmodi testimonio. forte enim, immo sine dubio laudabilis magis quam culpabilis iudicabitur qui a tenebris, quod in conparatione uestri luminis sumus, iustissime refestinauit ad lucem suam.