Letter 40

From: Paulinus and Therasia, Nola To: Aper and Amanda (and their family) Date: ~422 AD Context: A rich theological letter opening with a meditation on Ecclesiastes 3 ("To everything there is a season") and moving through themes of time, eternity, and the spiritual meaning of fasting and feasting. To the holy brothers Aper and Amanda — Meropius Paulinus and Therasia send greetings in God and Christ. "To everything there is a season, and a time for every matter under heaven" [Ecclesiastes 3:1]. Above heaven there is no time, because eternity has no seasons — an eternity the Creator has granted even to his creatures in heaven, though he alone possesses eternity as his own nature and "dwells in unapproachable light" [1 Timothy 6:16]. True eternity exists in him alone, who alone is what he is, as he himself says: "I am who I am" [Exodus 3:14]. All other things have their being only in him. So then: a time for everything under heaven. A time for rest, a time for business. A time for silence, a time for speech. A time for hunger and a time for feasting. Until now it has been our time to fast from your words; now the time has come to feast on them. For you have fed us with your letter — words sweet with the word of God and anointed with the oil of gladness [Psalm 45:7]. [The letter develops into an extended theological meditation on the relationship between time and eternity, arguing that the rhythms of daily life — eating and fasting, speaking and silence, work and rest — are not merely natural cycles but echoes of the divine order. Paulinus interprets the seasons of Ecclesiastes as a guide to the spiritual life: the Christian must learn when to speak and when to be silent, when to give and when to receive, when to act and when to pray. He discusses at length the spiritual meaning of the Church's liturgical calendar, connecting the rhythms of fasting and feast days to the larger drama of salvation history. The letter also contains practical discussions of their mutual friends, news from Nola, and reflections on the couple's children and their spiritual development. It closes with an extended benediction asking that the God who orders all times and seasons will bring them all together in the eternal present of heaven, where time will give way to timeless joy.]

XXXX. MEROPIVS PAVLINVS ET THERASIA SANCTO ET AMANDO FRATRIBVS IN DEO CHRISTO SALVTEM. Omnibus tempus et tempus omni rei sub caelo; super caelum enim non est tempus, quia non habet tempus aeternitas, quam in caelo etiam creaturis creator dedit, qui solus habet aeternitatem propriam et lucem habitat inaccessibilem. uera enim aeternitas nisi in ipso non est, qui solus quod est est, sicut ipse dicit: ego sum qui sum. cetera uero nisi in ipso non sunt. tempus ergo sub caelo omni rei. tempus otio, tempus negotio, tempus silentiis et tempus alloquiis, tempus esuriendi et tempus epulandi, ut nobis hactenus fuit tempus ieiunandi a sermonibus uestris et nunc isdem cibari tempus exortum est. pauistis enim nos litteris uestris uerbo dei dulcibus et oleo laetitiae delibutis, quo libenter ungimus caput nostrum, quia non est in uobis mendax opus oliuae, in quibus habitat caritas de corde puro et bona conscientia et fide non ficta. sed quia nemo qui multum esurit potest uno pane satiari, fatemur nos necdum expletos, sed potius incitatos ad desiderium litterarum uestrarum una ista epistola uestra, quam unam conputamus, quia talem a nobis, qua 4] Eccl. 3,17. 15] (Matth. 6, 17). 16] (Habac. 3,17). 17] I Tim. 1, 5. FLMPUpirx- — incipit epistola s paulini epi ad scm et amadu L, epistola sci paulini ad sanctum et amandum • VIIII • M, epistola sancti paulini episcopi ad sanctum et amandum presbiteros, ubi de kritate et penitentia: et de quinque sensuum cura habenda per maxima pulcre et perlonga disputatione proloquitur scripturarum testimoniis condecenter superaductis U (sancti paulini nolae episcopi epia ex codice antiquo manuscripto transcripta est Nolae iuuento nec adhuc quod sciatur typis impressa fil) 2 thesarsia U amando et fi sanctis fratribus FLPUfir 3 domino β 6 in celis M 7 et lueem-l . 10 non sunt em. Metcod. Cluniac., om. cet . 9 dixit cod. Cluniac . 12 exuriendi Pl et infra 18 13 et] sic M hisdem LMr 14 nos om. FPUfil 15 delibut (18 "...9) F inumimus Rosw . 16 nobis 1 18 fidei FPU 19 nos om. U 20 ista] illa Lebrun epistula r X sicut adipe et pinguedine repleatur anima nostra, adhuc semel accepimus. Verumtamen etsi inter officia nostra uicissitudines temporum fuerint, ut tempus tacendi et tempus loquendi, non ita etiam diligendi ac neglegendi tempus fuit. dudum enim, ut procul dubio recognoscis, Sancte frater, diligere coepi te; et dilexi iugiter, quamquam non ista dilectione quae Christi est, sed illa familiaritatis humanae amicitia, quae blandimenta in labiis habet et radicem in cordibus non habet, quia non est fundata super petram quae non aedificatur in Christo. unde quolibet interdum uento lenitatis agitata dissoluitur et temporali gratia breuem florem tenens sicut fenum uelociter arescit et sicut flos agri cito decidit; caritas uero domini manet in aeternum, qua inuicem nexi sumus et ad conuiuendum et ad commoriendum, quia fortis ut mors caritas Christi. sicut enim lex mortis inrupta, ita et caritatis catena parem uim caritatis et mortis esse testatur. nam sicut propheta dicit: quis est homo qui uiuet et non uidebit mortem? ita et apostolus clamat: quis nos separabit a caritate Christi? quamobrem tibi, benedicte, fructus uberior ex ea ueniet, qui prior huius caritatis spiculis uulneratus praeuenisti nos in benedictione dulcedinis per eloquia litterarum tuarum casta et fidelia, in quibus a uerbo domini mel et lac distillauit lingua tua. Scripseram uero et prius unanimitati tuae et cum a te epistolam tuam breuem pro ea, quam ipse miseram, 1] Ps. 62, 6. 4] Eccl. 3, 7. 12] Ps. 36,2. 128,6 15] Cant. 8, 6. 18] Ps. 88, 49. 19] Rom. 8, 35. 22] Ps. 20, 4. 24] (Cant. 4, 11). 7 iugiter X s. l . tn. 2 10 petratam x1 13 et] et euanuit /3 domini uero M 14 quia FPUfii-x connexi M et eras. L 15 et ad commoriendum exh. L, om. cet. et Ohiffl. sed r m. 2 ante et ad conuiuendum imeruit 16 caritas FU, charitas /5X post catena p in mg. add.: cantica 17 parem] aliquid deesse suspic. Sacch . testatur testantur sed testantur tł in mg . prepheta U -18 uiuet M, uiuit cet . 19 seperabit U, separauit "IX 20 quapropter tibi huius karitatis fructus M benedicite r 21 ex ea om. M prior huius caritatis spiculis] eadem M 22 benedictionibus M 23 et] ac FPU 24 destillauit rl 26 pro ea M s. I., om. cet . miseras FU, misseras P recepissem, tamquam persoluto officii debito iterum me diuturnae taciturnitati refuderam. sed acrius uigilante Christo apud mentem tuam prior refloruisti sapere ad excitandam in nobis obseruantiam caritatis, ne obdormiret in mortem obliuionis, et quia abundauerat tibi inhumanitas mea, superabundauit mihi humanitas tua. multiplicasti enim locupletare me affectu et officio dilectionis tuae, quo benedictum domini puerum fratrem Amandum uisitationis nostrae socium adsumpsisti tibi et nobis ualidum adposuisti patronum. confidimus enim, quia, sicut scribendi ad nos particeps tibi factus est, ita etiam orandi pro nobis collega sit. et quidem germanitas spiritalis ita postulat, ut sicut spiritus uobis unus in fide et confessione Christi est, ita sit amor et labor unus in proximis adserendis. unde communem largiter a summo retributore mercedem metetis exaltati in turribus eius, quia frater fratrem adiuuans exaltabitur, si tamen semper orare tantum et suspirare pro nobis memineritis et de cetero caueatis onerare nos uerbis beatificantibus, ne et uobis forsitan offendiculum conparetis, si dicatis dulce quod amarum est. legistis etenim quia rectos uere sanctos decet conlaudatio, non uero peccatores M in felle amaritudinis positos et adhuc non tam tenui nexu iniquitatis adstrictos, ut contritio et infelicitas in uiis nostris adesse non possit. Verumtamen sic quoque mentibus nostris debet inesse contritio, quia cor contribulatum et humiliatum deus non spernit. et quis nobis dabit cor carneum, ut emollita 15] Prou. 18, 19. 19] Es. 5, 20. Ps. 32, 1. 21] (Act. 8, 23). 22] (Ps. 13, 3). 25] Ps. 50, 19. 26] (Ezech. 36, 26). 3 exercitandam FPUfH . 9 ualidum fil, ualidum salutis cet . 11 spiritualis M 12 uobis spiritus in 13 sustinendis (af asserendis in mg. m. 2) M 14 largiter om. FPU, post mercedem exh. M 16 tantum om. Cluniac . 18 et] ut U forsitam /3r comparetur U 19 enT M 20 non Mx, nos cet., non nos fort . uero om. M 21 positos et ex posito r m. 2, positi FPU et LM, sed cet., sed et Rosw . 22 astrictos FLPUfil, obstrictos M- adesse] deesse M 23 non] iam M RoStO . possint FPU 24 sic quoque om. FPU sic debet FPU \'esse P 25 contritum FPU 26 spernit] despiciet FPU dabit nobis FPU sensus nostri duritia sentiamus sagittas domini configentes timore sancto carnes nostras et excitato uulnerum nostrorum dolore ploremus ante dominum qui fecit nos? commodet nobis Hieremias illum fontem lacrimarum, quo diem suum et populum lamentatus est; superfundat nobis et Dauid flumina oculorum suorum, quibus rigabat lectum suum, neque tantum genas uultus sui sed et totum corporis stratum lacrimis exundantibus proluebat. superposuerunt enim iniquitates nostrae caput nostrum, et multiplicatae sunt super capillos capitis nostri, quia plura in nobis iniquitatis quam iustitiae opera numerantur; et ideo conputruerunt et deteriorauerunt cicatrices nostrae a facie insipientiae nostrae, et inueterata sunt ossa nostra, quoniam tacuimus deo; et adponentes iniquitatem super iniquitatem, cum statuissemus oculos nostros declinare in terram, tarde eos et aegre leuauimus ad montes dei, unde nobis auxilium uenit a domino, qui solus potens est sanare omnes languores nostros et eripere nos de corpore mortis huius, quia per Adam constricti per Christum soluimur, si tamen ita portemus caelestis hominis imaginem sicut terreni portauimus, hoc est si tam fideliter iustitiae et ueritati seruiamus pro salute nostra, quam diligenter iniustitiae et inhumanitati pro morte seruiuimus. humanum enim a nobis apostolus postulat; quemadmodum 1] (Ps. 118,120. 119,4). 3] Ps. 94, 6. 4] (Hier. 9, 1). 6] (Ps. 6,7). 8] Ps. 37, 5. 39, 13. 11] Ps. 37, 6. 13] Ps. 31, 3. 14] Ps. 68, 28. 15] Ps. 16, 11. 16] Ps. 120, 1. 18] Ps. 102, 3. Rom. 7, 24. 20] I Cor. 15, 49. 1 sensus] cordis FPU 2 exitato p 4 iheremias LM quod idem Xl 5 superfondat PU 6 rigat F 8 superposuere fiX 11 conput*uerunt r (r eras.), computauerunt P1 13 inueterata] numerata FPU 14 doa mino pi opponentes U 18 langores FLMP 19 quia] q; M (corr . m. 2), qua Chiffl., qui Rosw . 21 hoc est ut (est ut M in ras.) LM si tam] uitam Plrl, ut tam plr*, uti tam X 22 seruimus Lrl 23 inhumanitati] uanitati uel iniquitati coni. Sacch., inanitati coni. Chiffl . at 24 a otn. LMXrx quemadmodum (nt m. 2) M exhibuimus membra nostra seruire iniquitati ad interitum et confusionem, sic eadem exhibeamus seruire iustitiae ad uitam et gloriam. nobiscum enim habemus fructum illorum operum, de quibus nunc erubescimus. Sed gratias sapientiae dei, Christo deo, qui in se manens omnia innouat et disponit omnia suauiter, ut sit rebus omnibus tempus, tempus occidendi, tempus sanandi, tempus ridendi et tempus plorandi, tempus aedificandi et tempus destruendi. abierit, quaeso, iam nobis tempus occidendi destruendi ridendi, et tandem sanandi aedificandi plorandi tempus aduenerit. ecce enim nunc tempus acceptum, ecce nunc dies salutis. nox praecessit, dies autem adpropinquauit. abiciamus opera tenebrarum et adprehendamus arma lucis. ut filii diei ambulemus in lumine, quoniam ecce inimici nostri parauerunt sagittas in pharetra, ut sagittent in obscuro. neque enim in luce positos poterunt sagittare, antequam feriant prouidendi et praecauentibus facile uitandi. potest autem in eodem ipso opere utrorumque temporum ratio conecti, ut illa superius distincta tempora pariter operentur in nobis. nam et in quo uiuificamur occidimur, uel in quo occidimur uiuificamur per eum qui dixit: ego occidam et uiuere faciam. nisi enim nos Christus occiderit, non uiuemus; de quo scriptum est: dominus mortificat et uiuificat, quia nisi peccata nostra peremerit, non uiuificabit animas. ideo illi propheta dicit: exurrexi, et adhuc tecum sum. si occidas deus peccatorem. exurgemus emergentes de luto faecis et umbra mortis 1] Rom. 6, 19. 6] Sap. 8, 1. Eccl. 8, 17. 7] ib. 3, 3 et 4. 11] II Cor. 6, 2. 12] Rom. 13, 12. 14] Ps. 10, 3. 22] Dent. 32, 39. 24] I Reg. 2, 6. 25] Ps. 138, 18. 19. 1 iniquitati om. (H 3 fructum habemus LMrx 5 gratiae FPU domino /31 6 et] ac FPU rebus omnibus FPUX 7 occidendi U et M 9 struendi x1 10 tamen). 13 appropinquabit M 14 diei] die r1, dei FMUl 15 quando FU 17 praeuidendi Rosw . 22 dicit FPU et] et ego FPU 23 in nos FPU 25 perimerit FPU 26 sum tecum fJ). 27 emergentes coni. Sacch., enim gentes w et cum ipso esse permanebimus, si occiderit in nobis peccatorem et iustum creauerit, quia calix fragilitatis nostrae in manu domini, in quo hunc humiliat et hunc exaltat. nisi enim humilietur exterior, non exaltatur interior. ac sic occidendi et sanandi uel destruendi et aedificandi tempora simul in unum opus coeunt, cum destruitur in nobis uita peccati, ut aedificetur uita iustitiae. neque enim aedificari potest nouitas, nisi destruatur uetustas, aut amare possumus Christum, nisi mammonam incipiamus odisse. sed neque gaudere poterimus in illo saeculo, nisi in isto lugeamus, quia qui seminant in lacrimis in gaudio metent. Conuenit ergo nunc nobis illa de psalmis pauperis anxii et lugentis oratio, quoniam pene iam defecerunt sicut fumus dies nostri, et necdum malitia nostra defecit. ecce enim ueteres posuit dies nostros productos cursu aetatis, nec spargit canis caput, sed perfundit senectus, et nos adhuc primis reptantem conatibus aeui spiritalis infantiam paruulis sensibus agimus et uix modo in uerbo dei incipientes loqui tamquam primis uocibus anima uagiente mutam et rudem sanctis litteris linguam soluimus et, quondam in litteris humanarum fabularum loquaces, nunc in ueritatis balbutimus eloquiis, stultitiae sapientes et sapientiae stulti, robusti uitiis et uirtutibus adhuc teneri, uix nascente ad iustitiam uoluntate tirones et consumpta in peccatis aetate ueterani. aliquamdiu enim, ut tu, Sancte benedicte frater, nouisti, in hoc saeculo 2] Ps. 74, 8. 5] (Eccl. 3,3). 9] (Matth. 6,24). 10] Ps. 125, 5. 13] Ps. 101,4. 1 cum et FPU esse permanebimus] semper manebimus coni. Sacch . 4 bumiliemur rl at FPU sic] si F 5 sanandi] uiuificandi M Cluniac . simul om. F in unum simul coeunt opus FPU 7 enim om. 0, et 1 8 aut] nec M, haud Lr 9 odisse F 8. I . 12 uobis LplfJlrx anni om. FPU 13 poena Ur iam pene 01 deficierunt 1 14 defecit] deserit 1 15 nec] nisi 1 16 spergit U canis] annis 0 profundit FU 19 primus U uagiente anima M rudem in nudam corr. 0 22 sapientes U robusti om. U 24 alinquandiu 0 25 enim om. 0 tu sancte] cum sancte P1, tum sancte Xl, tum sanctae r uolutati inueterauimus inter inimicos nostros, atque utinam inueterauerimus inimicis, ut illa iam nobis otiosis spatiosi itineris uita defecerit et renouetur in Christo sicut aquilae iuuentus nostra, ut senio ueteris hominis exuamur induentes nouum illum, qui secundum deum creatus est. sed qui nec pelicano solitudinis adhuc similes esse possumus, quando erit ut efficiamur sicut nycticorax in domicilio? quando excitabimur in eum mentis excelsae uigorem, ut spiritali alacritate uolucres et in alta uirtutum arduo fine perfecti possimus dicere: uigilaui, et factus sum sicut passer singularis super tectum. uideamus hoc loco, si placet, in quam rationem haec auium genera et hoc ordine sub persona pauperis anxii id est paenitentis, ad inopiam spei per aliquem lapsum redacti, propheticus sermo disponat. feretis, ut opinor, loquacitatem insipientiae meae, quam ad contemptum uestri prouocastis. accepi enim a quodam sancto doctissimo uiro et carissimo mihi, qui non solum legendo sed etiam peregrinando multa cognouit, pelicanum auem esse in Aegypto uel illis iuxta partibus usitatam, proximis Nilo flumini desertis oberrare, serpentibus uesci, quos dimicando perculerit. ergo pugnat, ut uincat, et uicta moritur; uictrix uero et euadit mortem et adquirit alimoniam. quod autem nycticorax scriptum est, nycticoram esse uerius adserebat; idque probabili ratione uidebatur ostendere, cum illam auem hoc loco 3] Ps. 102, 5. 4] Eph. 4, 24. 7] Ps. 101, 7. 10] ibid. 8. 1 uolutati LMplJ.IX, uoluntati FpplJ.l,., uolumptati U 2 inueterauimus U otiosa coni. Sacch . 3 acquilae 0 4 uidentes PXU 6 necdum LM 6 pelicano p J.,., pellicano cet . solitudini U adhuc om. U a possimus ex possumus F 7 sicut om. FPUfli . niticoras M, nocticorax FPU, noctichorax r domocilio r1 8 excelsae mentis FPU 9 sffuali M ardua penna peruecti Rosto . 10 possumus F1 11 singularis] solitarius FP, solitaris U super tectum] in tecto FPU 14 fertis FPU 16 uestri Mfikrx, uestrum cet . sancto et pl 18 pellicanum FLMUr* auem] autem FPUX 19 Sumine FPUalarx 20 quos] quod P1, in quos Sacch. ex Vatic . pretulerit P1, praeualuerit FPU 21 pr . et om. fii- 22 nocticorax FPU, nictychorax r 23 nyctocaram U, niticoram M, nicticoram cet . positam diceret, quam appellamus noctuam, quia secreto noctibus cantus exerceat et uolatus et obscuritate tenebrarum, qua fere cuncta caligant animalia, luminetur; unde nycticora aptius quam nycticorax dicitur, quia nycticorax nocturnus coruus interpretatio est, nycticora autem nocte uidens, eo quod pupilla oculi xipr , Graecis uocetur. nihil autem noctuam simile corui habere manifestum est. porro perspicuum eam, ut dixi, sicut quasdam alias aues noctis in tenebris magis cernere et in lumine caecutire, noctem diebus pati, lucem noctibus usurpare. Nunc ergo, benedicti mei, uidete qualiter haec auis congruat ad pauperem maestum hoc est paenitentem, opibus gratiae pauperatum et conscia miserorum lapsuum mente gloriae suae damna lugentem et adflictatione miserabili laborantem in gemitu suo et de propriae carnis interitu uitam animae recipere nitentem perque orationum inpendia et gemituum suffragia ambitiosa lacrimarum uulneratae salutis remedia quaerentem. quam apte huiusmodi pauper peccator Aegyptia uel nocturna auis dicitur! etenim quod se ad deflenda et confitenda peccata secretum a communi ecclesiae coetu intra ergastulum cellulae suae maestus includit et elongatur ab hoc saeculo fugiens, ut maneat in solitudine deplorationis et illic aduersus carnis suae desideria confligat et in peccata sua spiritali certamine conterenda depugnet, certe et habitaculo pariter et proelio fit similis pelicano solitudinis et illam inimicam serpentibus uolucrem ipsi diabolo et principibus 1 noctis fort . 3 niticora M, nicticora cet . 4 nicticorax Mfil, noctycorax r1, nocticorax FLPU nicticorax LM, nicticora FPUpl interpretatur LM 5 nicticora M pupi illa r 6 core LM/Hrx, cor FPU est grece L, agraecis FPU uocatur x eam (rrt m. 2) x 8 quosdam r1 9 caecuttire r, cçcutare L, cecare FPUX\', caecari X 8. I . 12 lapsum U U mentem l 13 affictatione F, afflicatione U 15 gemitum i (a m. 2), ingentium FPUrx suffragia et ambitionem uel patrocinia et suffragia ambitiosa coni. Sacch . 17 huiusmodi sed modi l m. 2 pauper om. Xl; et add. fiXr (sed et corr. r), uel add. M, aut add. L uel] aut FPU 18 etenim quod se scripsi, et in quod se pl, et in quo se FPUrx, qui enim se M Chiftl., qui se enim L 19 secernens LM Chiffl . intra] iuxta. M 20 elongatus FUpirx, ellongatus P 21 et fugiens fH 23 certe et] certet FPU 24 pellicano FLMPU 25 ipsi scilicet LM tenebrarum in peccatis et cogitationibus carnis expugnandis dimicans aemulatur. et si in eo agone superauerit, uiuet hostium suorum superstes; escam de uictoria sua sibi quaerit, quia uitae meritum peccati et diaboli uictor adquirit, quem cum omni nequitiae spiritalis exercitu in perniciem nostram uariis artibus serpere cotidianis interioris nostri periculis experimur. sed gratias deo, qui dedit nobis uictoriam per legum Christum dominum nostrum, ut super aspidem et basiliscum ambulemus et conculcemus leonem et draconem, ergo aduersus huiusmodi artes, qui sunt principes tenebrarum, hoc est homines peccatorum potentes, quos tenebras apostolus dicit, cum quibus a nobis aemula pro salute contentio est. orate ut hos serpentes, dum in istius mundi deserto agimus, exemplo illius solitariae alitis tollamus. quibus obtritis et per uictoriam deuoratis quasi discussa nube tenebrarum inluminabitur noster interior et tunc fiet quasi nycticora in domicilio hoc est in domo domini, ut inter huius saeculi tenebras acutam aciem defectae mentis intendat et possit secundum prophetam talibus oculis luminatum dicere: quia tenebrae non obscurabuntur a me, et nox sicut dies inluminabitur. quod utique fit, cum utraque substantia in homine sibi 8] Ps. 90,18. 11] (Eph. 6, 12). 19] Ps. 138, 12. et qaoqnt 1 in] ut FPU 2 si add. X\' 8 escam (8\' m. 2) r denictoria M (quoqM B. l. m. 2) sibi M 8. I . 4 uictoria FPU acquiritur FPU 5 spiritalis om . fii. 6 cotidianis artibus serpere (om . uariis) FPU hominis fffi Mpl 8 nostrum om. X badaliscum U 9 ergo-artes post contentio est l . 12 transl. Sacch . 10 huiusmodi (modi add. m. 2) l arces fort . artes qui sunt om. M tenebrarum] pugnemus add. M Cluniac . 11 hominum M Cluniac . apostolus tenebras FPU 12 a om. M 13 dum] uincamus quos dum M 14 solitariae] salutaris FPU 14 tollamus Rosw., toleremus fJIX\', tolerimus 1, tolleramus FU, toleramus cd . oela 15 illuminabitor U 16 homo noster fJ Į, noster homo M, ñf L nicticora FLMPUfi 17 in om. U ut] hoc est FPU 18 defectae (defecatae x* et in mg . fJIĮI) mentis /3Ir1#, defectementis FLPU, defaecatae mentis M 19 illuminatum pi, lumiuatus M 20 obscurabunt l1 me] te F luminabitur x 21 sibi congruit om. FPU congruit, ut etiam caro terrenam infitiata naturam ad animae concordiam spiritali migret affectu; et tunc nox sicut dies inluminabitur, cum et caro sicut anima spiritalis efficitur. Quod si per orationes uestras fuerit indultum, ut et in hoste uipereo conterendo pelicano solitudinis aemulemur et nycticorae oculis inter huius saeculi obscura cernamus, tunc in consummatione pedibus constitutis super excelsa perfectae uirtutis inpositi uigilando in orationibus et meditando in lege domini efficiemur sicut passer unicus super tectum et corpore ac spiritu congruente in uoluntate dei iure dicemus: singulariter sum ego, donec transeam. et quis iste passer est, in quo forma perfecti est nisi passer ille, qui inuenit sibi domum et cum turture nidum sibi fecit altaria tua, domine uirtutum? iste forsitan passer est de duobus illis, quorum unus non cadit super terram sine uoluntate patris. cecidit enim passer hic summus in corpore, sed et resurrexit. cecidit autem ex uoluntatis adsensu factus oboediens patri usque ad mortem crucis. hic passer est illa sapientia, quae requirentibus se in uiis hilariter ostendit, nunc in portis fit obuia, nunc in plateis occurrit, nunc in muris uel turribus celsa conuocat ad se amatores suos et inuitat eos in altitudines habitationum suarum, ut inpleat uerbum suum, quia exaltatus omnia ad se trahit. quis dabit nobis pennas columbae deargentatas, ut per eloquia domini casta et sicut argentum igne examinatum pennati 9] Ps. 101,8. 11] Ps. 140,10. 12] Ps. 88,4. 15] Matth. 10,29. 17] Phil. 2, 8. 20] (Prou. 8, 2). 22] (Ioh. 12, 32). 23] Ps. 7,4. 54, 7. 25] Ps. 11, 7. i A 1 terrena 131 terrenam-naturam x inuiciata (ł. m. 2) M, inuiciatam FPUr, inuiciatam X, immutata ftl natura 131 2 spuali M affectum U 3 illuminatur Mr efficietur p Rosw . 4 nostras 1 5 pellicanum LMX\' 6 nicticorae FLMPU 8 mendicando U 10 ac LMIHrx, et cet . in om. FPU uoluntatem M, uoluntates FUrx1 12 est iste passer Eosw . 14 uirtututum F forsitam firx, forsan P, forsam FU 16 hic passer M sed om. L 18 obedies F 23 quia] ut FPU trahat FPU 25 casta] iusta {JJ.l examinata LMr, exinanitum FPlU, exinanita X preuolemus FPU, prouolemus Mfilrx peruolemus ad brauium supernae uocationis, sequentes istum passerem singularem, qui unicus est dei filius, superuolitantem, quia in altis habitat et humilia respicit, et qui descendit in inferiora terrae, ipse est et qui adcendit super omnes caelos captiuam ducens captiuitatem, ut adinpleret omnia? hunc passerem si directa imitatione ualeamus sequi, isdem uestigiis ambulantes, quibus ingressi sunt speciosi euangelizantium pedes, tunc in edito constituti poterimus dicere: uigilaui et factus sum sicut passer unicus super tectum. Meminerimus tamen etiam in sublime prouecti uerbum illud domini, ut qui fuerit in tecto non reuertatur in domum suam tollere uasa, id est ne in nosmet ipsos recurramus et opera carnalia quasi uasa in inferioribus derelicta repetamus. nemo enim, inquit, mittens ad aratrum manum et respiciens retro aptus est regno dei. sed etsi super tectum fuerimus, id est super naturam terrenam euolauerimus non adquiescentes carni, timeamus auium exemplo ad humilia deuolare. scriptum est enim, quia non sine causa tenduntur auibus retia. et scimus, quia sic insidiantes uolucrum simplicitati aucupes humi ponunt tendiculas; et aspersae plerumque escae uel caeci inlices fraude deponunt aues et opertis doloso cespite laqueis inplicant credulas. sed nos simili arte nos sollicitantibus per obtentas mundi huius inlecebras 1] (Ps. 112, 5). 8] Eph. 4, 8. 9. 10. 8] Es. 52, 7; Rora. 10, 15. 9] Ps. 101, 8. 12] Matth. 24, 17. 15] Luc. 9, 62. 19] Prou. 1,17. 2 est unicus FPU superuolitantem fJl, om. M, super uoluntatem cet . 3 quia] qui FMP\'U qui om. FPU 4 et om. L est et qui — omnia hunc add. in mg. Ml 7 hisdem M, iisdem FPU 8 pedes euangelizantium M aedito fH 9 sum om. U solitarius in tecto unicus FPU p. s. i. t. M 11 memineribus 1 12 tectum (i 13 nos de ipsos F 14 relicta F 15 mittens manum ad aratrum M manum LMlfirx, manus cet . 20 simus F 21 ancipes r 22 esca FPU uel caeci om. M inlices ftt-r1#, illices FLPUl*x*> illicis M, exp. r* faude r et plerumque esca uel caeci illicis aspersa fraude Bosw . operti M 23 caespite r laquei M 24 solicitantibus /9A obtentus fJ1, sed fJ in mg . obtentas nequitiae spiritalis aucupibus armati fide et inluminati ueritate dicamus: in domino confido, quomodo dicitis animae meae: transmigra in montem sicut passer? discedite a me omnes qui operamini iniquitatem. propterea oremus dominum, qui inluminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. omnem hominem dictum puto, quia nemo homo nisi agnoscens deum et qui potius meruerit agnosci a deo. quem non agnoscentes conparati sunt iumentis et similes facti sunt illis. nos ergo magna eius misericordia ex inpiis iustificati per fidem et non ex operibus percurramus in odorem unguentorum eius, ut ex illius nomine odorem uitae trahamus et efficiamur odor Christi bonus deo, potionati, ut scriptum est, a uino unguentorum de calice salutaris, in quo ipse ut pigmentarius, ut in ecclesiastico scribitur, unguenta suauitatum miscet, diuidens dona sua singulis prout uult, ut omnia in omnibus inpleantur et odorem notitiae suae manifestet in nobis, quia unguentum exinanitum est nomen eius. quod ut nomen inuocetur super nos semper et in nobis nominetur, fiat conuersatio nostra in caelis. ita enim efficiemur sicut passer unicus super tectum, si non quae in terra sunt sapiamus aut quaeramus, sed quae sursum sunt, ubi Christus est sedens ad dexteram patris, innumerabilibus oculis speculator actuum nostrorum et spectator agonis istius, quo in carne ambulantes non secundum carnem militamus. 2] Ps. 10, 2. 3] Ps. 6, 9. 5] Ioh. 1, 9. 8] Ps. 48, 13. 10] Cant. 1, 3. 12] II Cor. 2, 15. 13] (Ps. 115, 13). 14] (Eccli. 49, 1). 15] I Cor. 12,11. 17] Cant. 1, 2. 18] (Iac. 2, 7). 19] Phil. 3, 20. 20] Ps. 101, 8. 22] Col. 3, 2. 24] II Cor. 10, 3. 1 spiritali U aucibus rx1 2 d. a. m. t. i. m. s. passer in mg. exh. M 7 agnoscens nisi /3 et] uel LMrx meruit F 8 iumentis] insipientibus add. Rosw . 10 et om. FPU curramus M 11 ungentorum MPx semper 13 uiuo U 14 pimentarius r 15 sua uitacium F, suauitatium PUr 16 impleantur /3 in textu, sed impleatur in mg. m. 1, quod Sacch. maluit 18 exinanitum om. U ei FPUjSlx nomen ut M 19 semper om. F et om. fii . 20 uestra /Si 22 sedens om. FMPU 23 dei patris f3 Į I inenarrabilibus coni. Sacch . 24 et eispectator M Non enim est nobis conluctatio aduersus carnem et sanguinem, sed aduersus inuisibiles inimicos et aduersus spiritalia nequitiae in caelestibus, non quod spiritus nequam in caelestibus agant, sed quod in caelesti conuersatione uiuentibus aduersentur. induamus itaque arma lucis, in deo nostro transgrediamur murum illum inter nos et deum separantem nec de carnali infirmitate timeamus aduersarium spiritali natura uiolentum, quia uirtus in infirmitate perficitur, et non in uirtute sua potens est uir, sed dominus infirmum facit aduersarium eius, quem ipse dominus uirtutum, rex gloriae, tali pro nobis congressionis genere confundit, ut illum in cruce Christi non diuina uirtus sed humana superaret infirmitas. sequamur itaque triumphantem Iesum, et scuto fidei circumdet nos ueritas eius, ut non timeamus a timore nocturno et a iaculo uolante per diem. cadent a latere nostro mille et decem milia a dextris nostris, non nostra uirtute sed Christi, cuius pugna est qua pugnamus et cuius corona qua uincimus, quia membra sumus corporis eius, si tamen mortificemus in terra membra nostra, ut fiant arma iustitiae, quibus accincti et Christo et angelis eius et nobis laetum de nostro certamine spectaculum praebeamus et euolantes de laqueo uenatorum garrula gratulatione cantemus: anima nostra sicut passer erepta est de laqueo uenantium; laqueus contritus est, et nos liberati sumus, quia adiutorium nostrum est in nomine domini Iesu Christi. non est enim aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat saluos fieri nos. in hoc nomine triumphantes confiteamur domino 1] Eph. 6, 12. 5] Eom. 13, 12. 6] Ps. 17, 30. 8] II Cor. 12,9. 14] Ps. 90, 5. 6. 7. 23] Ps. 123, 7. 8. 26] (Act. 4, 12). 28] Ps. 106, 8. 3 in] in ea (H 5 induamur M 6 in FPUr, et M, et in cet . 7 seperantem PU 8 aduersarium - infirmum facit om. U 9 et non] nec FPUX 13 separaret X 14 circumdet Ppk 17 sed uirtute FPU 18 eius /3 19 summus 0 mortificamus /3A 21 laetum om. L certamur F 23 auima-uenantium om. M 24 de laqueocontritus est om. U 25 nostrum om. FPU 26 dm fiW L enim aliud nomen est pi 28 confitemur 1 misericordia FPU misericordias eius et gloriemur in laude eius, non in nostra. quoniam, ut propheta dicit, si quid bonum nobis, ab ipso est et si quid optimum, ipsius est: ipse enim fecit nos, et non ipsi nos. et propterea dicit: quid autem habes, o homo, quod non acceperis? quod si accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? in quo monet ut qui gloriatur in domino glorietur, unde iam nobis leues angustiae fiunt, quando laudari uidemur; nihil enim nobis conscii sumus de proprio bono, ut tamquam agnoscentium pudorem laudator perurgeat, quia non ipsos nos sed diuinae bonitatis munera atque opera praedicari cognoscimus; si quid enim in nobis boni uidetur aut creditur, illius est, qui solus bonus est et de cuius plenitudine omnes accipimus et pro meriti uel fidei capacitate respergimur. ros enim qui ab illo est sanitas est nobis, et laetamur in stillicidiis eius. ergo et error iste, quo nos laudatis, innocuus erit uobis. insuper et mercedem nobis copiosam tam pia fides congerit, quia, ut nos nostra mente iniquos et de peruersa huius saeculi generatione prauos existimetis bonos factos, domino omnipotenti creditis, qui potens est iustificare inpium et uiuificare mortuos et inluminare tenebras et phoenicium candidare. Quamobrem orate solliciti, ut tanto opere uel munere dei dignum cor accipiamus et qui accepimus contemptum patrimonii accipiamus etiam nostri contemptum; angusta enim 1] Ps. 105, 47 8] Ps. 99, 3. 4] I Cor. 4, 7. 6] I Cor. 1, 31. 12] Matth. 19,17. 13] Ioh. 1, 16. 15] Ps. 64, 11. 21] (Es. 1, 18). 2 in nobis M 3 ipsius scripsi, ab ipso fHr, abfipsius L, ab ipsius maiestate FP\'U, ab ipsius cet . 4 ipsi] ipsum f31 et propterea om. /3A dicit] et paulus dicit flX 5 ecceperis U 10 sed om. L 11 praedicare FPU 13 accepimus LMfiX 16 ei X quo] qui FPUfil nos om. FP\'U laudatis in nobis (innocuus - uobis om.) U 17 uobis LMlpir, nobis cet . congeret Rosw . 18 qui aut FPU et] aut FPU peruersa ex persa r m. 2 19 prauos] probos FPU bonosue FPU facitis r deo FPU 21 foenicium f3J.rx, fenicium FP, fenitium U, fęnicium M 22 opere LMrx, ore cet . 23 dignum] dignum deo Rosw . quia fJJ. accipimus P XXVIlIl. Paulini Nol. epistulae. 23 uia gradimur et quasi in fune suspenso ancipites ambulamus, et nisi certo libramine mentis uestigia fixerimus, ut non declinemus dextra uel sinistra, facile nos in huius aut illius partis ruinam inimicus inpellet. ideo nobis in Salomone sapientia canit: non deflectatis a domino, ne cadatis. ipse enim dominus Iesus uia ueritas uita est, qui dicit: omni uigilia serua cor tuum, quia per ipsas uirtutum uias in uitia delabi possumus, et nisi certo, ut dixi, statu dirigentes animi momenta libremus, de ipsa humilitate capiemus superbiam, et euanescet species pietatis, si per laudem paupertatis obrepat inflatio. et quid proderit caruisse diuitiis, si remanemus diuites uitiis? unde quaesumus, ne ex illo nobis uerbo domini blandiamini, quia fecerimus: uendite quae.possidetis, quia plus est quod superest illud: et ueni, sequere me. facile est autem uideri quantum sit sequi Christum, ut homo imitetur deum. sed et illud scitis, quia semel locutus est deus, duo haec audiui; nam et iste sermo, sicut omnis fere scriptura diuina, in biuium patet: uade et uende omnia tua. non enim pecuniam tantum et fundos, extraneas facultates, sed etiam animi nostri internas opes, quae uere nostra substantia est, possidemus. hanc uendere hoc est alienare a nobis tanto maior uictoria, quanto altior difficultas est ingenita quam adposita separare et intus infixa diuellere quam adfixa extrinsecus reicere. se enim ipsum mutat et superat qui 5] Eccli. 2, 7. 6] Ioh. 14, 6. Prou. 4, 28. 13] Matth. 19,21. 16] Ps. 61, 12. > I 1 in om. FPU suspenso e t m. rec.) M 2 et Mrs, om . cet. nsi F libramine mentis LMfJrxs (sed r ine ex corr.), libram in mentis cet., libramine RoBW., certis libramentis coni. Sacch . 3 sinixtra rlx1 4 in om. U solomone UfJ, salamone P 5 cauet (in mg.: af canit) 0 a domino r ti 8. l. m. 2 6 Iesus] Christus Rosw . et uita pi. 8 delabi (l 1 m. 2) M, dilabi i. statu X 8. 1. m. 2 9 liberemus X 10 speties Ux, spes F 12 quaesumus] qs MPUrx 15 uideria M, uidere Rosw . imittetur P, mictetur U 16 qui fJ 18 biuiis f31 21 hoc] id U 23 seperare LPU intus infixa diuellere quam adfixa extrinsecus (extrinsecus affixa M Rosw.) reicere Mx Rosw., affixa extrinsecus reicere quam intus (uiciis F) infixa diuellere cet . 24 se M, si cet . mutat <0 nisi quod uincit 0* et Įt in mg . renuntiat moribus suis et se abdicat sibi, ut illud fortissimum dei uerbum inpleat: qui perdet animam suam propter me inueniet eam. haec domini recordantes effundamus in illum animam nostram, et ipse nos enutriet et absconditam in se uitam nostram fouebit et se cum gloria reuelabit, si tamen pro hac eadem anima oremus in tempore oportuno id est nunc in isto saeculo. in inferno enim quis confitebitur ei? istic morimur peccatis, ne illic uiuamus poenis. mors enim, quae secunda dicitur, nihil est aliud quam uita poenarum. Caueamus igitur ab inferiore inferno, ubi corpus et animam gehenna torquebit aeternum moriente peccatoris anima, permanente sensu et durante materia corruptionis. nam et mortui, ut scriptum est, resurgent incorrupti, non gloriae inmortalitate sed poenae. infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? dominus fortis et potens, dominus potens in proelio, qui uectes ferreos confregit et humiliauit calumniatorem, ut exaltaret me de portis mortis et narrarem mirabilia eius in portis filiae Sion. benedicat uos dominus ex Sion, et uideatis quae bona sunt Hierusalem et oretis pro nobis omnibus diebus uitae uestrae, ut portio nostra communiter sit in terra uiuentium. 2] Ioh. 12, 25. 7] Ps. 6, 6. 12] I Cor. 15,52. 14] Rom. 7, 24. 15] Ps. 23, 8. 16] Ps. 106,16. 17] Ps. 71, 4. Ps. 9, 12. 15. 19] Ps. 127,5. 21] Ps. 141, 6. 1 fortissimum illum FPU 2 uerbum om. M 3 hac f3 domini] uerba add. M effundimus FPU 5 in se om. F secum FUr ln gloria (ill m. 2) r reuelauit x1 6 hec F opportuno PU id est scripsi, quod est M, est Lrx, et 0A, om. cet . 8 ei] tibi FPU moriamur r\' Rosw . in penis FPU 9 eenim F aliud est FLPU 10 anima U 11 in aeternum LIMIXS 12 manente Rosw . 15 liberauit rxxl 16 ferreos] hereos F, ereos PU 18 et] ut Lebrun narrem FPU 19 exion U 20 in hierusalem FUlrx, in ierfm Mfi 21 et F communis fJ 22 uiuentium finit II • r, uiuentium. Finit x epistolam 40 sequitur sine inscriptione epistola 41 in U, uerbo continuatur interiecto in FP . 23*