Letter 37

From: Paulinus, bishop of Nola To: Victricius, bishop of Rouen Date: ~420 AD Context: Paulinus responds with joy to a letter from Victricius, a former soldier turned bishop famous for his courage under persecution, and reflects on humility, patience, and the mystery of the Incarnation. To my kindred brother Victricius, "Like cold water to a parched throat and good news from a distant land" [Proverbs 25:25] — that is what the words of Your Holiness were to us: refreshment and restoration. We received your letter through our most dear Candidianus — brief in words but expansive in love. We congratulate him on the grace that drove him: for the sake of the words from holy lips, his willing spirit pressed his frail body's beast of burden into service on hard roads, relying not on physical strength but on faith. And surely, strengthened by your prayers as though he had received the wings of a dove or the feet of a deer [Psalm 55:6; 18:33], he took on power for carrying out love's errand. In that small body he became like a giant, rejoicing to run his course [Psalm 19:5]. He filled our souls with the blessing of sweetness, bringing us letters more desirable than gold and precious stones, sweeter than honey and the honeycomb [Psalm 19:10-11]. Your letter transformed the bitterness of our hearts — bitter from our sins — into the sweetness of joy, the way Moses transformed the bitter waters through the mystery of the wood cast into them [Exodus 15:25]. Your holy and sweet breath achieved this spiritual transformation. For we had drawn bitterness from the disappointment that you did not come to us from Rome by the short road, as we had hoped — you who had traveled such vast distances to reach the city. I confess that the loss of this blessing not only saddened but humiliated me. Never had my sins been more obvious to me than in the fact that they had denied me the light of your face from so close by. Could the hand of God, which had led you so far, not have brought you a little nearer? But our sins, raised like a great wall against our desires, separated us. Woe to this wretch. [Paulinus continues with reflections on the virtue of Victricius, who as a young soldier had refused military service on grounds of Christian conscience and was beaten nearly to death before being miraculously preserved. He meditates on how Victricius's patient endurance of persecution models the humility of Christ himself — the God who became weak so that the weak might become strong. The letter closes with a meditation on the Trinity and the Incarnation, moving from the practical example of a faithful bishop's courage to the cosmic mystery of God entering human flesh. Paulinus asks for Victricius's continued prayers, noting that the strength which carried a man through persecution is the same strength that can intercede for sinners at the throne of grace.]

XXXVII. VICTRICIO VNANEMO FRATRI PAVLINVS. Sicut aqua frigida sitienti et bonus nuntius de terra longinqua, ita nobis refrigerio et refectioni fuit 1] Matth. 22,13. 5] Rom. 5,1. (Ioh. 14,27). 8] (I Cor. 6,17). 10] Eph. 2,14. 14] (Ioh. 14,23). 16] Matth. 25, 21. 19] Prou. 25, 25. 1 mittur L 2 exterioris 0 3 dampnatus M in aetternum U, in eternum P 5 deum LM 6 desidet F, dessidet P 7 conserit 0, e consenserit FLPU, consentit M 8 adherat L 9 dno 0 12 tunc ex nunc L ignis] ipse M 13 horum 0, harum cet . duarum LM cum] trium M, eum Lebrun ex cod. Vienn . spiritu coni. Sacch., spirituum M ut conspirituum Bosw., uel eum spirituum Lebrun ex codice Vienn . trium] illum M 15 nos F est F s. I. m. 2 16 ducens U uestri] uale uale add . F, opto ut ualeas add. ptU . — explicit L, finit 10 FLMOPU . — epistola s paulini ad uictricium rotomagense epm XXVII. L, ad uictricium rotomagensem epm ■ XXX • V • M, incipit ad Yictricium prima 0, meropii paulini nolani episcopi liber quintus epistolarum ad diuersos incipit feliciter. epistola sancti paulini episcopi ad uictritium episcopum ubi de humilitate et patientia in persequutionibus eloquium sanctitatis tuae, quod per epistolam breuem quidem uerbis sed caritate prolixam in manu carissimi portitoris accepimus hoc est, filii nostri Candidiani, cuius gratiae congratulati sumus, quia propter uerba labiorum sanctorum prompto spiritu inpigrum carnis infirmae iumentum angariauit in uias duras non uirtute sed fide fretus. et sine dubio per orationes tuas quasi pennas columbae aut pedes cerui ad inplendum caritatis ministerium roboratus accepit et inde in paruo corpore quasi gigas factus exultauit ad currendam uiam, et repleuit animam nostram benedictione dulcedinis, adferens nobis epistolas desiderabiles super aurum et lapidem pretiosum nimis et super mei et fauum dulces. quibus mentem nostram de peccatis amaram, quasi merram illam in manu Moysi per lignum mysterii, ita beatitudinis tuae sanctus et dulcis adflatus in dulcedinem laetitiae spiritali suauitate mutauit. nam et inde tristati amaritudinem duxeramus, quod ex urbe ad nos, sicut sperabamus, breui itinere non ueneras, qui ad urbem per tanta terrarum spatia perueneras. fateor enim me huius boni damno non solum contristatum sed et confusum fuisse; numquam enim magis mihi ipsi, ne dicam aliis, manifestata fuerant peccata mea, quam quod mihi de tam proximo uultus tui lumen inuiderant. numquid enim dei manus, quae tam longe te perduxerat, prope non ualuisset adducere? sed peccata nostra grandi muro desideriis nostris opposita inter nos et te separauerunt. uae mihi misero 5] (Ps. 16, 4). 7] (Ps. 17, 34. 54, 7). 9] Ps. 18, 6. 11] Ps. 18,11. 14] (Ex. 15, 25). 25] Es. 6, 5. habenda: et de misterio trinitatis et incarnationis domini nostri ytiu xpi aperto sermone prosequitur U scõ et merito uenerabili ac dilectissimo fratri uictricio paulinus LM, om. OPl 18 Paulinus] XXII add. F 19 scicienti P 20 loginqua L refectionis 0 1 epistulam 0 2 in om. LM 8 misterium FPU roboraratus L 9 factus om. M 12 supra FPU 13 merram Lebrun, mirram FLU, myrram MOP in om. LM 14 manus LM 15 ducis F 15 dulcedinem L, dulcedine FOPU, dulcedinem quandam M 20 confissum L1 21 manifesta FMPU fuerunt M 22 inuiderant lumen U peccatori inmunda labia habenti, qui audeo dicere te prope nos uel nos prope te fuisse, cum, etiam si ad nos usque uenisses, aeque tamen a sanctitate tua longe fuissemus; neque enim locis potuisset aequari aut coniungi tanta uirtutum distantia et longinquitas meritorum. Verumtamen fructibus sanctitatis tuae opus istius pietatis accesserat, et merces in caelo tua de tam pio labore creuisset, si et circa infirmitatem nostram facie et manu tua comminus uisitandam uerbum illud domini salutaris inplesses, quia non est opus medico sanis sed male habentibus. nolo te enim, benedicte uir domino, ita securum esse de nobis, ut putes iam sanatos esse omnes languores animae nostrae, in quibus domino peccauimus et peccamus, quamlibet ipse summus unguentarius, qui ad remedia salutis nostrae conficit uarias unguentorum salutarium atque uirtutum suauitates, medicamentum uitae nostrae non solum de effusione spiritus sui, sed etiam de corporis nostri adsumptione confecerit; factus, ut scriptum est, pro nobis peccatum per similitudinem carnis peccati, in ueritate carnis nostrae, ut de peccato damnaret peccatum, hoc est radicem peccati nostri ipse peccati liber de materia prius peccatrice damnaret, delens illud quod aduersum nos erat mortalis edicti chirographum per sanguinem passionis suae, et inimicitiam, qua separabamur a deo peccatis interuenientibus, interfecit in semet ipso et triumphauit potestates aduersarias carne sua, dans nobis exemplum uiuendi atque uincendi in nobismet ipsis spiritales et inuisibiles inimicos spiritali et inuisibili 9] Matth. 9, 12. 17] II Cor. 5, 21. 19] Rom. 8, 3. 21] Col. 2,14. 24] Eph. 2,16. 3 a] et U tua sanctitate U 7 adcesserat 0, accesserat FPU, sccederet LM, accessisset coni. Lebrun lambore L 8 cominus FPU 9 saluatoris LM 11 in domino FMl PU 12 sanatos scos 0 langores LM 14 ungentarius M 15 ungentorum LM suauitatis 0 22 aduersum Ov, in cet . mortis M cyrographum FLMP, cyrografum U 24 interfecerit LM 25 triumphauerit LM in carne cmi. Lebrun proelio, quod geritur inter legem mentis et legem carnis captiuare nos nitentem in legem peccati. Sed ora dominum et exora, ut adprehendat arma et scutum et exurgat in adiutorium nobis et dicat animae nostrae: salus tua ego sum, ne fiat uia nostra tenebrae et lubricum et operiat nos umbra mortis et dicat inimicus: praeualui aduersus eos. te uero intendente pro nobis arcum orationis non conuertemur in arcum peruersum. exurgat in nobis deus, ut dissipentur inimici nostri, quia propter miseriam inopum et gemitum pauperum, quorum participes sumus, exurrexit dominus, ut auerteret mala nostra inimicis nostris et saluos faceret peccatores, quorum praecipui sumus, sicut infimi seruorum Christi, qui nec ea quae debemus facere possumus, cum et supra debitum legis aliquod uolunt.arium munus adicere debeamus affectu nostro, ut magister ipse fecit, cuius tu imitator es, qui potestatem habens de euangelio uiuendi noluit tamen uti potestate sua et abutens licito hanc occasionem sibi cumulandae apud Christum mercedis inuenit, ut euangelium sine sumptu poneret. Tua uero sanctitas non solum de abusione licitorum et abstinentia commodorum uisibilium Christianae paupertatis diuitem gloriam tenet, sed, sicut conperi, etiam de multitudine aduersantium et tolerantia temptationum, quoniam insurrexerunt in te testes iniqui, et mentita est iniquitas sibi. sed nodus in scirpo et naeuus in lumine non potuit inueniri; non enim sub modio latebat lucerna tua, quae 1] (Rom. 7, 23). 3] Ps. 34, 2. 3. 7] Ps. 12, 5. 8] Ps. 67, 2. 77,57. 9] Ps. 11,6. 11] Ps. 53,7. 12] I Tim. 1,15. 13] (Luc. 17,10). 19] (I Cor. 4,12. 9,18; I Thess. 2, 9; II Thess. 3, 8). 23] Ps. 26, 12. 26] Matth. 5,15; Marc. 4, 21; Luc. 11, 33. 2 uos 0 3 deum v 7 intendentem 0, tendente v arcum pro nri nobis U 8 non] ne FU conuertamur FPU 9 ei\' M 12 et] ut FPU 13 infirmi 0 15 de affectu v 16 tu om. LM 18 occansio- > > te nem 0 22 etiam conperi 0 24 te] me FO, me M 25 et] ut F 26 lucebat FPU eminet et splendide fulget supra candelabrum sanctum, ut luceat omnibus qui in domo sunt et multis domino accendendis luminaribus fomes existat. et ideo inconcussum et stabile permansit candelabrum tuum, quia manibus humanis inpellebatur, ut caderet. non autem merebaris, ut illius manu in ruinam commoueretur, qui habet septem stellas et ambulat inter septem candelabra aurea, habens in ore gladium bis acutum, quo armauit dexteram mentis tuae, ut utriusque testamenti face candentia inimici iacula uictor extinguas et cadant a latere tuo mille et dena milia a dextris tuis, tibi autem non adpropinquent, quem inexpugnabili scuto teget ueritas dei, ut arcus eorum infirmentur, qui in te dicuntur acuisse linguarum machaeras. sed ut sagittae paruulorum, ita infirmati sunt ictus eorum nec potuerunt in corpore armis dei potentibus saepto locum uulneris inuenire; dominus enim protectio tua, et dominus inluminatio cordis tui, qui te in spiritu ueritatis instruxit, ut in doctrina Pauli magister sis gentium cum fide et ueritate, non in inflatione scientiae neque in sublimitate sermonis adnuntians mysterium Christi, sed nihil te indicans scire inter homines nisi Christum legum et ipsum crucifixum. Cum ergo fides et confessio tua, ut credimus atque confidimus, coaeternam trinitatem unius diuinitatis et substantiae 6] Apoc. 1, 16. 2, 1. 9] (Eph. 6, 16). 10] Ps. 90, 7. 14] Ps. 63,4. 9. 16] Ps. 26, 2; II Tim. 1,11. 19] I Cor. 2,1. 1 super FPU ut] et FPU 2 lucet U dtfSs P1, dominis P\'U, U dominis domus F 4 candalabrum L, candellabrum P 5 implebatur P1 uti FPU illius om. U 6 conuertentur FPU 7 ambulabat F 9 ut F 8.1. m. 2 face v, facie 0, acie FLMP, atie U tela FPU 11 quem Ov, cum FPU, cum te LM, quoniam coni. Sacch . 12 teget Ov, teget te FPU Sacch., tegat LM infirmetur U 13 machaeras v, macheras 0, machinas cet . 14 infirmiti M iactus FPU 15 poterunt F ullum F 19 post . in om. OU semonis L 20 adnuntias 0 21 iftm xpm M ipsum] hunc M et operis et regni esse testetur cumque patrem deum et filium deum et spiritum sanctum deum putet, qui est et erat et uenturus est, qui misit te sicut Moysen et apostolos euangelizare gentibus bona domini, quod ita, ut ipse a deo doctus es, doces: unitatem trinitatis sine confusione iungens et trinitatem ipsius unitatis sine separatione distinguis, ita ut nulla alteri persona conueniat et in omni persona trium deus unus eluceat, et tantus quidem filius, quantus et pater, quantus et spiritus sanctus, sed semper quisque sui nominis proprietate distinctus indiuiduam retineat in uirtutis et gloriae aequalitate concordiam. Certi autem sumus, quod et filium dei ita praedicas, ut eundem et filium hominis confiteri non erubescas, tam uere hominem in nostra natura quam uere deum in sua, sed filium dei ante saecula, quia ipse est dei uerbum deus, qui erat in principio apud deum aeque deus coomnipotens et cooperator patris. per ipsum enim omnia facta sunt, et sine ipso factum est nihil. et hoc uerbum pietatis inmensae mysterio caro factum est et habitauit in nobis, non autem caro tantum corporis nostri, sed homo totus et corporis nostri et animae adsumptione, animae autem rationalis, quae iuxta naturale opificium dei habet insitam mentem; alioquin in tenebris Apollinaris errabimus, si hominem adsumptum deo animam mentis humanae uacuam, qualis est pecorum et 2] Apoc. 1,4. 3] (Ex. 5-10; Matth. 18, 19; Act. 1, 8). 17] Ioh. 1, 3. 14. dirat 1 cumque] eumque uel itemque Sacch . 2 putet scripsi, ut est M, ut est cet . erat et] qui erat et qui M 8 apostolos v, apostolus 0, apostolum eel . euangegelicare F, euuangelizare 0 4 quod om. M 5 doces om. FPU unitatem] uidelicet add. M confessione 0 6 separatio L distinguis 0, distinguens cet . 7 omi 0 personat L 8 et U s. l. m . 2 quansemper tus et pater] quantus et pater, tantus pater fort . 9 pater 0 10 retineat scripsi, retinet at in om. FPU aqualitate 0 12 autem] etiam coni. Sacch . 13 erubescis FPU non erubescas confiteri M 15 et ipse F, ipse et PU est om. FPU deus F 8. 1 . 19 factus 0 habitabit FOPU 20 sed-nostri om. U 22 insite 0 23 appollinaris 0, appolinaris P errauimus 0 XIVIDI. Paulini Nol. opistulae. 21 iumentorum, dicamus habuisse, et eum hominem, quem suscepit dei filius, qui necesse est ea ueritate, qua ueritas est et qua creauit hominem, totum susceperit, ut opus suum plena salute renouaret. nulla est autem salus nostra, nisi plena est, quia non hominem, sed aliud nescio quod inrationabilis creaturae animal suscepit dei filius, si mentem suam propriam hominis adsumpti anima non habuit et contra naturam generis humani ille potissimum primogenitus omnis creaturae homo in formam perfectionis humanae adsumptus in tantum mente sua indiguit, ut non de humano sed de diuino spiritu mentem habuisse dicatur. quod illorum ore dicitur, in quorum corde concipitur hoc uenenum, ut et ueritas mentita sit. sed prope te et in te est uerbum ueritatis et ueritas dei. neque indiges spiritu sancto, qui dominum Iesum dei filium deum in gloria dei patris et ad dexteram uirtutis regem regum manere et ex resurrectione mortuorum iudicem uiuis et mortuis adfore con- fiteris et credis et praedicas. Memento nostri et gloriare secundum apostolum, quia haec in breui temptatio in aeternum tibi gloriae pondus operata est et reposuit tibi coronam iustitiae, quam accipies de manu domini, et in uictoriae materiam tibi bellum excitari permissum est, ut et tibi secundum beatum Paulum doctorem tuum liceat gloriari in passionibus tuis et dilatato super inimicos tuos ore dicere, quomodo laboraueris in longanimitate, in spiritu sancto, in caritate non ficta, in uerbo ueritatis, in uirtute dei, per arma iustitiae a dextris et sinistris, per gloriam et ignobilitatem, per infamiam et bonam famam, ut seductor et uerax, sicut ignotus et ecce agnitus, quasi castigatus et non mortificatus, quasi tristis, semper autem gaudens, sicut egens, 19] (II Cor. 4, 17). 20] (II Tim. 4, 8). 22] (II Cor. 12, 9). 24] n Cor. 6, 6. 4 plena est] neque plena est addiderim 5 inrationalis LM 9 absumptus U 11 dicitur 0, dicatur cet . 12 incipitur U 19 haec om. M 21 et in] in M materia LM 22 et om. U 24 longnimitate 0 26 a] ad TJ PtJ et a LMU 29 alt . et LM, ea FOP, est (t eras.) II multos autem locupletans. nam haec ipsa temptatio sanctitatis tuae multis in profectum euangelii uenit, quia nemo in in te confusus est, elucente gratia Christi et ueritate fidei tuae non solum in directione doctrinae tuae sed etiam in uirtute conuersationis, quae in caelis est. non est enim, inquit, regnum dei in sermone sed in uirtute. quid ergo quaeritur, cum in te id, quod et uerbo praestat, emineat? quis enim dubitet in eius spiritu fidem ueritatis habitare, in cuius uita uidet fidei extare uirtutem?