Letter 32

From: Paulinus, bishop of Nola To: Sulpicius Severus, monk and writer Date: ~416 AD Context: A major letter about the parallel building projects at Nola and Primuliacum, containing detailed descriptions of church architecture, mosaic programs, and verse inscriptions composed for the walls. The open page, with these little verses inserted into it, called my tongue and hand to fill the empty space — and something came to mind worth writing. I am truly delighted that we have shown ourselves to be of one heart and body, one in our works and our aspirations: at the same time, both of us have been adding basilicas to the Lord's sheepfolds. You, in fact, have gone further — you built a baptistery between your two basilicas, surpassing us in these visible constructions as well. But thanks be to the Lord, who has given us something in which even defeat feels like victory. [This is one of the most architecturally important of all Paulinus's letters. It contains detailed descriptions of the building complex at Nola dedicated to Saint Felix — the new basilica, its apse mosaics, the connecting porticoes, the water features, and especially the verse inscriptions (tituli) Paulinus composed for the walls. These inscriptions, quoted in full within the letter, are among the earliest surviving examples of Christian ekphrastic poetry designed for church interiors. Paulinus explains his rationale for using pictures and inscriptions to teach the faith to pilgrims, many of whom were illiterate peasants from the Campanian countryside. He describes scenes from the Old Testament painted on the walls — Moses and the crossing of the Red Sea, Joshua and the fall of Jericho, Ruth gleaning in the fields — and explains the typological connections between each scene and its New Testament fulfillment. The letter also includes descriptions of the baptistery, with its elaborate water symbolism, and the landscaping of the courtyard gardens. He sends these descriptions and inscriptions to Severus as models for the decoration of the new buildings at Primuliacum, offering to compose custom inscriptions if Severus wishes. The letter is a primary source for understanding how late antique Christians thought about sacred space, the relationship between art and teaching, and the theology of the built environment.]

XXXII. Insertis his uersiculis patens pagina sollicitauit linguam et manum, ut occuparet uacantia, et succurrit animo esse quod scriberem. perquam enim gratulor, quod unam cordis et corporis nostri, operum quoque et uotorum similitudinem ostenderimus, eodem tempore basilicas dominicis adicientes ouilibus. tu uero eodem baptisterium basilicis duabus interpositum condidisti, ut nos in horum quoque operum, quae uisibiliter extruuntur, aedificatione superares. sed domino gratias, qui dedit nobis in quo et uinci uictoriam duceremus. uincimus 5] (Luc. 24, 39; Ioh. 20, 27). 7] (Matth. 28, 19). 1 poat ut spatium in F dni LM 4 sed et M 6 uidelicet uidelicet U qui om. Ov 9 dedicissent 01 edocerent] ualeas oro add. FpIU . — explicit epistola decima F, explicit L, finit ad seuerum XI 0. FLMOPU . — ite ad Seue? de basilicaram disposiciõã - XXI. L, item ad seuerum de basilicarum dispositione XxVIIII M, incipit ad seuerum de basilicarum dispositione 0, de basilicarum dispositione P m. 2, epistola sancti paulini episcopi ad seuerum monacum de dispositione siue gdificatione quarumdam basilicarum. in qua inserit uersus plurimos et ualde peregregios ad ornatum ipsarum basilicarum sculpendos U Seuero fratri dilectissimo Paulinus inscr. FU (epistola XXI de basilicarum dispositione add. F), seuero fri unanimo paulinus in dno do iiiu xpo LM, Seuero fratri dilectissimo paulinus P m. 2, om. 0 11 insertis — l . 13 enim om. M insertis 0 v, censetis FPU, copositis (partim in ras.) L, recenaitis ed. Schot. m mg . uersitus U 12 occurrit L 18 quod qui unam fort . unum FILPU 15 dominicis om. 0 16 eodem 0, etiam cet . 18 aedificationes 0 18* enim uoto, in quo uincimur gratia ab eo, quem nobis iudicio anteponimus, dilectione conparamus. tu es iste quem loquimur, tu inquam pars nostri maior et melior, tu requies nostra, tu gaudium; in te reclinatio capitis nostri et mentis habitatio est, quae non tantum in praesenti tempore sed, ut speramus \' et confidimus in domino, perpetua nobis ab ipsius munere et in ipsius corpore ac spiritu manebit. ideo si quid per gratiam domini amplius agas, nobiscum profecto, certe pro nobis agis. Sed in eo metuo, ne operibus tuis, quibus iniqua uiarum saecularium dirigis et cliuosa conplanas, ex illo, de quo semper conqueror affectu in nos tuo, salebram offensionis inmisceas, quod splendidos deuotionis in Christo tuae titulos nostris nominibus infuscas et iustis laboribus hanc iniquitatem inseris, ut locum sanctum etiam uultibus iniquorum polluas. recte enim in loco refectionis humanae Martinus pingitur, qui caelestis hominis imaginem perfecta Christi imitatione portauit, ut deponentibus in lauacro terrenae imaginis uetustatem imitanda caelestis animae occurrat effigies. noster uero quis illic locus est, qui nec infantibus innocentia neque uiris concurrimus sapientia et ab inmaculatis malitia, a perfectis infirmitate distinguimur? quae ergo societas lumini et tenebris? lupis et agnis? serpentibus et columbis, hoc est nobis et Martino? nonne tu lactis et fellis poculum miscuisti? sed bene, quod non ut in liquoribus uno calice confusis ita in hominibus eodem loco mixtis, si discrepent meritis, boni suauitas amaritudine mali uenenatur contraque euenit, ut peccator iusto conpositus magis sordeat et peccatore conlato magis iustus eluceat. quo minus moueor errore caritatis tuae, quia nullam beato illi fecisti iniuriam potiusque ad gloriam illius contulisti, 21] II Cor. 6,14. 2 iste] is FPU 5 quae] quem F ut] et F 7 manebis F 8 certo F, om. L, et M 10 dirrigis PU cliuosa add . in mg. O* O de quo et conqueror om. M 12 in ; deuotionis M 15 refectionis] renouationis M 17 terrene (ren in ras.) L 18 qui FPU 19 nec FPU etil 21 lumini et] lumine 0 24 bne L post . in om. FPU 25 si (et.ii tn. 2) M 26 uenenantur FPU contra quae M 28 luceat FPU ut contra despicabilem facies uenerabilis pingeretur, quo splendor eius conparatione tenebrarum clarius emicaret, qui etiam in splendoribus sanctorum conspicua claritate praefulget. et quidem nisi scirem te inpenso nimii in nos amoris studio hanc informasse picturam, malitiosum te et callidum criminarer, qui nostrae humilitatis obscuras animorum nocte personas ex aduersi iuxta parietis regione depictas sancto capiti contulisses, ut illum tantum pingeres, nos uero potius deformares, quos iure conspecta Martini facie despuendos ad probrum ridiculae conparationis exponeres. Sed ne nostri causa, quorum multo amore dum falleris, falsum facies, haec commentatio tua de caritate prolapsa inrideretur, ut reuera potest et debet, hac tantum gratia parui tibi in uersiculis de huiusmodi tua pictura ad te mittendis, ut consilii tui ratio proderetur, qua salubriter nouorum hominum informationi studens diuersas longe sibi imagines proposuisses; ut emergentes a sacro fonte et uitandum et sequendum pariter conspicarentur. itaque sic habes; si placet, utere: Abluitis quicumque animas et membra lauacris, Cernite propositas ad bona facta uias. Adstat perfectae Martinus regula uitae, Paulinus ueniam quo mereare docet. Hunc peccatores, illum spectate beati; Exemplar sanctis ille sit, iste reis. Item de eodem: Diues opum Christo, pauper sibi pulchra Seuerus Culmina sacratis fontibus instituit. 3] Ps. 109, 3. 1 dispicabilem FPU pingueretur L quo] ut scilicet M 2 comparationi U 4 te om. LM in nos om. L 5 informatam esse M 7 iusta U parietes 0 depicta FOU 9 despuendos v, dispuendos CI) 11 dum] diu LM 12 falsum facies om. M facis Rosw . irridetur U 13 hanc L, ac 0 16 cPposuisti (s. I. m. 2: i proposuisses) M 17 emergente U pariter et sequendum M 18 utere] add. M: Vers\' beati Paulini in baptisterio 19 ablutis 0 lauacro M 23 nunc FU 25 item de eodem] item alii uersus in eodem M 26 christus U Et quia caelestes aulam condebat in actus, Qua renouarentur fonte deoque homines, Digna sacramentis gemina sub imagine pinxit, Disceret ut uitae dona renatus homo. Martinum ueneranda uiri testatur imago, Altera Paulinum forma refert humilem. Ille fidem exemplis et dictis fortibus armat, Vt meriti palmas intemerata ferat; Iste docet fusis redimens sua crimina nummis, Vilior ut sit res quam sua cuique salus . Certe probatur iam te non ridendum magisque probandum, si hac tantum ratione longissime dissimiles comminus pinxisse uidearis, ut in Martino forma iustitiae et summa uirtutum, in nobis conscientiae iniquitatis obtritio et confessio cerneretur, ut et beatis exemplum pateret et miseris, in illo speculum fortitudo, in nobis solatium haberet ignauia, illum intuerentur qui praeceptum sufficerent inplere uirtutibus, in nobis consolarentur qui remedium uellent adferre criminibus, quia innocentiae fiducia destitutis et nexu iniquitatis adstrictis sola ut captiuis potest redemptio subuenire. quaeso te tamen, ne oboedientiam meam crimen facias, si uersus tuos illos luminis et fauorum, sicut denuntiasti, auferas. uerecunde quaeso illud magis quam uere minatus sis, et si istos adscribendos putaueris, illi permaneant, ut horum quasi gemmulae sint et faciant uilibus pretium et claro atra distinguant. sane accepta licentia dixi linguae meae, non iuxta prophetam, ut maneret in requie sua et custodiret uias meas, sed potius oppositae sibi custodiae frenos rumperet, dum seruiret tibi. ita te diligo, ut magis de non obtemperando tibi quam de multiloquio peccatum timerem. 26] (Ps. 38, 2). 29] (Prou. 10,19). 9 numis U 11 non om. 0 magisque Ov, magis quam cet . 12 longissimis U conminus 0 14 in] ut F conscię M 15 in miseris F *t 16 solacium L 18 nelint FPU, om. M ferre M 19 distitutis PU 21 meum L 22 illud queso M 25 distingant L sane OPv, sine eel . Quam ob rem etiam basilicis tuis uersiculos quasi uotiuos sacris fontibus titulos destinaui. si quid in his apte locutus uidebor, haec quoque fratris Victoris gratia est. cuius oculis et uerbis omnia, quae in Christo domino fecisti et agis, uidi; et ideo uersus, quos et de basilicis interposui, ipso auctore censebis, qui materiam dictauit enarratione factorum tuorum. de baptisterio igitur ipso erunt. isti, de cuius pictura tantum sunt illi superiores: Hic reparandarum generator fons animarum Viuum diuino lumine flumen agit. Sanctus in hunc caelo descendit spiritus amnem Caelestique sacras fonte maritat aquas; Concipit unda deum sanctamque liquoribus almis Edit ab aeterno semine progeniem. Mira dei pietas: peccator mergitur undis, Mox eadem emergit iustificatus aqua. Sic homo et occasu felici functus et ortu Terrenis moritur, perpetuis oritur. Culpa perit, sed uita redit; uetus interit Adam, Et nonus aeternis nascitur imperiis. Corpore mente fide castissimus incola Christi Condidit ista deo tecta Seuerus ouans. Totus et ipse dei templum uiget hospite Christo Gaudentemque humili corde gerit dominum. Ecce uelut trino colit unam nomine mentem, Sic trinum sancta mole sacrauit opus. Ampla dedit populo geminis fastigia tectis, 2 apte ex aperte F, apte M 6 qui Ov, quia cet . et narratione FPU 8 superiores] M add.: item de baptisterio 9 generantur 0 13 unda] una 0 sanctumque 0 14 edidit F 17 sic] hic M 19 reddit L 20 imperiis] sequentes ad (ad om. L, et FU) basilicarum (picturam add. v) sunt add. FLPUv, item uersus de dispositione basilicarum et baptisterii i add. M 21 corpora 0 22 tacta L 1 24 dom 0 25 trina M, trino P, triaio FU colet FPU 26 trinum sancta Rosw., trinum sanctum ni III. trina sanctum fort . 27 gemis L Legibus ut sacris congrueret numerus. Nam qua latorem duo testamenta per unum Pacta, deum in Christo copulat una fides: Iste duas inter diuersi culminis aulas Turrito fontem tegmine constituit, Laeta nouos geminis ut mater ecclesia partus Excipiat sinibus quos aqua protulerit. Aula duplex tectis ut ecclesia testamentis, Vna sed ambobus gratia fontis adest. Lex antiqua nouam firmat, ueterem noua conplet; In ueteri spes est, in nouitate fides. Sed uetus atque nouum coniungit gratia Christi; Propterea medio fons datus est spatio. Inde parens sacro ducit de fonte sacerdos Infantes niueos corpore corde habitu Circumdansque rudes festis altaribus agnos Cruda salutiferis inbuit ora cibis. Hinc senior sociae congaudet turba cateruae; Alleluia nonis balat ouile choris. Cum hos operibus unanimitatis tuae manufactis dedissem, illam non manufactam in domestica tua ecclesia gratiam dei, qua perpetuum tibi hospitem in ea Clarum largitus est, silere non potui. itaque sanctae ipsius memoriae uersus, non quia aliquid diuinis eius meritis dignum loqui possem, sed ut studium plurimae in illius anima caritatis exprimerem, ausus sum facere et unanimitati tuae mittere. quos tu coram domino sanctae et cohospitanti tecum semper in domino animae eius recitans excusabis audaciam meam et commendabis obsequium. 2 qua scnpsi., quia 01 8 aeccla 0 10 nouo U 13 datus] danis U 14 petens U, patens F 16 testis PU 17 cruda cod. Vat., cura FO PUv, pura LM, cara Schot . 18 hinc Ov, nunc M, tunc cet . 19 ballat FPU 20 didicissem F 21 domesticatu aecclesiam 0 23 itaque — l . 28 obsequium exh. d 24 dignum om. FPU possem 40, possim cet. 25 anima JLM, animae FO, anime PU, animam Rostc . 26 unanimitatis 0 28 obsequium] epitapbium sci clari discipuli bi martini add. M Nominis ut titulo, sic mentis lumine Clarus Presbyter hoc tegitur; sed membra caduca sepulchro, Libera corporeo mens carcere gaudet in astris Pura probatorum sedem sortita piorum. Sancta sub aeternis altaribus ossa quiescunt, Vt dum casta pio referuntur munera Christi, Diuinis sacris animae iungantur odores . Item de eodem, ut quos malueris eligas; sed ego scio in hoc te potius ambigere debere, non ut aliquos ad titulum eligere, sed ne ullo debeas iniuriam sancto dei facere. Presbyter hic situs est meritis et nomine Clarus, Martino studiis comes et meriti modo consors. Digna pio domus est altaria, sub quibus artus Conditur, exanimo; nam spiritus aethere gaudet Discipulumque pari sociat super astra magistro. Clare fide, praeclare actu, clarissime fructu, Qui meritis titulum nominis aequiperas, Casta tuum digne uelant altaria corpus, Vt templum Christi contegat ara dei. Sed quia tu non hac, qua corpus, sede teneris, Qui meritis superis spiritus inuolitas, Siue patrum sinibus recubas dominiue sub ara Conderis aut sacro pasceris in nemore, Qualibet in regione poli situs aut paradisi, Clare, sub aeterna pace beatus agis. Haec peccatorum bonus accipe uota rogantum, 1 lumine] nomine M 6 ut] et FLU pie coni. Sacch . christi 0, christo cd . 7 diuinae FLM, diuine U 8 item] item uersus in eodem epitaphio M de eodem - l . 10 facere om. M eligas 0, legas cel . 10 ne ullo scripsi, ne nullo 0, de nullo cet., ne nullam v 11 praesbiter — p . 284, 8 iuuat exh. A meritis LM 13 arcus 0 14 conditor LO exanimos M, exanim\' v spiritus om. 0 gaudet] inserit M inscriptis- nem: item alii uersus de sancto claro 16 fidem 0 17 aequiparas F 21 meritus LMU superis om. 0 22 recubus sinibus FPU d5if§ue M 23 aut] ut U Vt sis Paulini Therasiaeque memor. Dilige mandatos interueniente Seuero Quos ignorasti corpore sic meritos. Vnanimi communis amor sit fomes utrisque Perpetui summo foederis in domino . Non potes inplicitos diuellere; si trahis unum, Vnus adhaerentes qua rapitur rapiet. Ergo indiuiduos pariter conplectere fratres, Vtque sumus, sic nos dilige participans. Sic deus acciuit, sic nos Martinus amauit; Sic et tu pariter, Clare, tuere pares, Non meritis sed amore pares. tu, sancte, ualebis Exorare pares et meritis fieri, Si cum Martino socia pietate labores, Vt uincant uestrae crimina nostra preces, Et simul in uestri ducamur sorte Seueri Vestraque nos semper protegat ala sinu. Quod si dominus desiderium animae uestrae fecerit secundum fidem uestram adiciens ornatui et sanctificationi operum uestrorum, ut sacros cineres de benedictis gloriosorum apostolorum aut martyrum reliquiis adipiscamini: qui huius uoti praesumptione uos aliam apud Primuliacum nostram et priore maiorem basilicam praeparasse cognouimus, dignum opere fidei uestrae et operis fideliter elaborati dedicatione procul dubio celeberrima, sanctorum quoque reliquiis decens arbitramur, ut hoc etiam quod de cruce misimus pariter depositum sacratumque ueneremini. quod si ita placuerit, placitum uestrum hi, si uidebitur, uersiculi nuntiabunt: 1 terasiaeque L 3 merito LM 6 si ex sed F 7 adherentes JF OPU, adherentem LM v qua dFLMPU, quae 0, quo v 9 participes coni. Sacch . 10 asciuit LM 12 sancte LO 13 ezorando M 17 semper] ambos a blando protegat aula L 20 sacras LO benedictis] sanctis v 21 adipiscar dL, adipiscam FPU qui Ov, quia cet . 22 praesumptionem dFOU aput M, aut F primiliacum FMU et] mI ex FPU priorem L 26 de cruce scripsimus (mI m. 2) P misimus de oruce U 27 nostrum Fl hii MO 28 nuntiabunt] uersus in altari add. M Diuinum ueneranda tegunt altaria foedus Conpositis sacra cum cruce martyribus. Cuncta salutiferi coeunt martyria Christi, Crux corpus sanguis martyris, ipse deus. Namque deus semper uobis sua munera seruat; Atque ubi Christus, ibi spiritus et pater est. Sic ubi crux, et martyr ibi, quia martyris et crux, Martyrii sanctis quae pia causa fuit. Illa cibum uitae mortalibus, illa coronas, Quae domino famulos participant, peperit. In cruce fixa caro est, qua pascor; de cruce sanguis Ille fluit, uitam quo bibo, corda lauo. Christe, tuo coeant simul haec tua dona Seuero, Portitor et testis sit crucis iste tuae. Carne tua uiuat, tuus illi pocula sanguis Praebeat, in uerbo uiuat agatque tuo. Quaque tuum socio Martinum adscendere Claro Vidit, et ipse tuo munere uectus eat. Si uero magis placeat uobis hanc de cruce benedictionem ad cotidianam tutelam atque medicinam in promptu habere, ne semel condita in altario non semper ad manum, ut usus exigit, praesto sit, sufficit et illa ad basilicae consecrationem gratia, si demus eam apostolis et martyribus, quorum uenerandus cinis si sine crucis consortio subiciatur altaribus, hic opertos titulus indicabit: foadtu 1 corpus 0 2 compositisque v sacrum dFPU S saluti fleri U coehunt PU misteria M, insignia Col . 5 nobis M ut Sacch. coni . 7 ibi quia LM, ibi qua PI, ibi quam 0, ibique FpIU, ibi q v martyris] martyr ibi v et] est M, om. a 10 dfiM famulis M 11 qua] at corda luo qui FPU 12 fuit JFLMU uita F corque lauo (J cord* Uno m. 2) M 17 quaeque 0 sotium 0 18 uectus LM, uictus cet., iunctus v 19 magis s. I. F 21 non om. FPU 23 si CII, scilicet Rosw . demus dedieamiu scripsi, dicemus M, dominus cet . eam 01, cum Rosw . uenerandi (partim in ras.) M 24 cinis est L, cineres M subiciantur MO hic — indicabit om. FPU; inscriptionem ins. M: item de loco reliquiarum Pignora sanctorum diuinae gloria mensae Velat apostolicis edita corporibus, Spiritus et domini medicis uirtutibus instans Per documenta sacros uiua probat cineres. Sic geminata piis adspirat gratia uotis, Infra martyribus, desuper acta sacris. Vota sacerdotis uiuentum et commoda paruo Puluere sanctorum mors pretiosa iuuat . Habes uersus operibus quidem tuis sanctis et magnificis indignos, persuasioni tamen tuae quam habes tibi de me quam mihi credere conpetentes. quos si non erubueris spectandis domesticae ecclesiae tuae parietibus inscribere, uindicabor. credo enim uel tunc de meis ineptiis erubesces et poenitebit te desiderii et exactionis tuae, cum aedificia, quae inmaculata adhuc operis tui gratia splendent, obscurata naeniis insipientiae meae et, ut digno meis uersibus uerbo utar, caccabata ridentibus multis uel nauseantibus confusus adspicies. nec laborabis fallere, ut te lector auctorem putet et, cum ineptia nemini in te nota possit instruere lectorem, ne tibi meum carmen id est crimen inponat, qui tamen uel proditoris uel scriptoris nomine culpandus es. sed ne quis me iniuriosum iudicet illa regula qua praescribitur: quod tibi nolueris, alii ne feceris, idem a me prius basilicas meas pertulisse praesentibus illi documentis probabis, ut hoc quoque ostendas unanimitatem 22] Tob. 4, 16. 3 medicis FPUv, medius 0, medici LM instat d 4 docimenta dO 5 si FLPUv, hic M piis] sacris M 6 acta] tecta L, aucta M 8 uiuat PU 10 qua M habes] magis M, de me habes v tibicredere om. v 11 uis copetentes (entes eras.) M quod si FPU erubieris L spectandos v 12 inscribere Ov, scribere cet . 15 obscurata-meae om. M 16 et om. FPU 18 et cum] cum M 19 ne — l. 21 sed om. M ne tibi 0, et ibi FPU, me tibi L 20 qui tamenculpandus essem uel si quid tamen-culpandum esset coni. Sacch . proditoribus FPU nomine uel scriptoris nomine FOPU 21 es sed 0, esset cet. v me] me tamen M 22 perscribitur FOPUv tibi] tu F 23 illi om. LM 24 docimentis 0 ostendat LM nostram, quod siue gratia siue iniuria me tibi conparans eadem in tuas qua etiam in meas aedificationes temeritate peccaui. sed huius siue gratiae iuxta patientissimum mei animum tuum siue iuxta meum indignissimum munus iniuriae auctor aut reus noster tibi Victor habeatur, qui sanctissimus nostrae caritatis interpres hoc se tibi gratiorem a nobis redire praesumpsit, quo depressior sub iniusto ineptiarum ad te nostrarum onere reuertisset. nam hoc etiam adcrescere fascibus suis uoluit, ut nostrarum tibi basilicarum uersus simul picturasque portaret. meritoque faciet, si cum hac se tibi querimonia de- Sciens et curuus intulerit, ut clamet: ecce propter mandata labiorum tuorum ego ambulaui uias duras, et clamet: super dorsum meum fabricati sunt peccatores, qui in tot epistolas prolongauerunt iniquitatem suam. Recepi igitur et hunc ad peccata mea cumulum, ut fratri cupidissimo talis sarcinae, qua eius anima grauato corpore leuaretur, praestarem quam desiderabat iniuriam. nam et uere ad unanimitatem nostram congruere haec illius postulatio uidebatur, qua adserebat, et oportere tibi nostras in domino aedificationes ita notescere, ut nobis tuas in titulis et in picturis indicare uoluisses. hac igitur ratione persuasus basilicas nostras tuis, sicut et operis tempore et uoti genere coniunctae sunt, ita etiam litteris conpaginare curaui, ut in hoc quoque nostra coniunctio figuraretur, quae iungitur animis et distat locis; sic et ista, quae in nomine domini eodem spiritu laborata construximus, diuersis abiuncta regionibus, eiusdem tamen epistolae serie sibi tamquam consignata uisentur. 11] Ps. 16, 4. 13] Ps. 128, 3. 1 comparas M, conparas L 2 quam FOPU 4 iniuriae iuxta meum indignissimum munus auctor M 6 in hoc LM se tibi LM, te sibi cet . 7 quod FLPU ad] a FPU 8 et hoc FPU facibus F 9 uoluit ut] uoluitur 0 nram 0 11 popter U 12 laborum FlU 14 epistolis LMv iniquitates suas FPU 15 recipi L1 et om. FPU 16 tales 0 19 et scripsi, ut cet. sed exp. M m. 2 oportere M, oporteret cet . asserebat oportere uel ut asserebat oportere coni. Sacch . 20 notificationes U innotescere LM tua sit FPU, tuas et LM 24 iniungitur F 25 sic] si fort . 26 elaborata Rosw . 27 epistulae 0 series FOPU, serie L contignata Bosw., contiguata coni. Sacch . basilica igitur illa, quae ad dominaedium nostrum communem patronum in nomine domini Christi dei iam dedicata celebratur, quattuor eius basilicis addita, reliquiis apostolorum et martyrum intra absidem trichora sub altaria sacratis non solo beati Felicis honore uenerabilis est. absidem solo et parietibus marmoratam camera musiuo inlusa clarificat, cuius picturae hi uersus sunt: Pleno coruscat trinitas mysterio: Stat Christus agno, uox patris caelo tonat Et per columbam spiritus sanctus fluit . Crucem corona lucido cingit globo, Cui coronae sunt corona apostoli, Quorum figura est in columbarum choro. Pia trinitatis unitas Christo coit Habente et ipsa trinitate insignia: Deum reuelat uox paterna et spiritus, Sanctam fatentur crux et agnus uictimam, Regnum et triumphum purpura et palma indicant. Petram superstat ipse petra ecclesiae, De qua sonori quattuor fontes meant, Euangelistae uiua Christi flumina . Inferiore autem balteo, quo parietis et camerae confinium interposita gypso crepido coniungit aut diuidit, hic titulus indicat deposita sub altari sancta sanctorum: 1 illa] nostra FPU dominedium FLMOP, domine diuum U 2 domini nostri L, dm iliu M dei om. M 8 abdita U 4 trichoram coni. Lebrun 5 cuius absidam M 6 pictura FXPU hii M 7 uerbis F 8-21 exh. syU. inscript. christ. (ed. de Rossi II, 1, p. 191) t coruscas L 9 agno (i m. 2) M, agnus inscr. (cf. p . 292,13 stat Christus in agno) 12 corona FPU 14 trinitas inscr . cogit inscr. 15 et M, om. cd . in ipsa M habent et ipsa trinitatem coni. SacrA . 16 deum Ot), dominum cet . 17 sacram M fatetur christus agnus inscr . 18 purpurae FUv, purę LM palma 0, palmae cet. v 19 ipsae ai ipsa inscr . petro aecclesiae 0 20 quas inscr.1 sonori inscr.\' Rosw., honori FL POU inscr.1 v, bonorum ex honorum(?) M 22 balneo LM parietes LOPUv camere FL, canire U, camre P 23 gipso FPU coniugit P hic titulus-p. 287,17 requiem exh. 4 24 sanctorum] inscr . ixs. M: item in loco reliquiarum Hic pietas, hic alma fides, hic gloria Christi, Hic est martyribus crux sociata suis. Nam crucis e ligno magnum breuis hastula pignus Totaque in exiguo segmine uis crucis est. Hoc Melani sanctae delatum munere Nolam, Summum Hierosolymae uenit ab urbe bonum. Sancta deo geminum uelant altaria honorem, Cum cruce apostolicos quae sociant cineres. Quam bene iunguntur ligno crucis ossa piorum, Pro cruce ut occisis in cruce sit requies! Totum uero extra concham basilicae spatium alto et lacunato culmine geminis utrimque porticibus dilatatur, quibus duplex per singulos arcus columnarum ordo dirigitur. cubicula intra porticus quaterna longis basilicae lateribus inserta secretis orantium uel in lege domini meditantium, praeterea memoriis religiosorum ac familiarum accommodatos ad pacis aeternae requiem locos praebent. omne cubiculum binis per liminum frontes uersibus praenotatur, quos inserere his litteris nolui; eos tamen quos ipsius basilicae aditus habent scripsi, quia possent, usurpare si uelis, et ad tuarum basilicarum ianuas conuenire, ut istud est: Pax tibi sit, quicumque dei penetralia Christi Pectore pacifico candidus ingrederis. Vel hoc de signo domini super ingressum picto hac specie, qua uersus indicat: Cerne coronatam domini super atria Christi Stare crucem duro spondentem celsa labori Praemia; tolle crucem, qui uis auferre coronam. 15] Ps. l, 2. 1-10 exJa. inscr. christ. Z . c. 3 magnum inser. om . astula tnscr . pignus] habetur add. inscr . 4 in s. l. m. 2 F semine FU 5 melanii M sancto ttucr . 6 hierusalem L, hierusolimae 0, hierusolyma inscr . 7 uelat FU, uel 0 12 gemmis U utrinque FP, utrumque U 14 longis s. J. F 16 famila- rium L 17 loquus L 18 bonis FPU 19 ipsis U additus PU 20 usurpare si 0, si usurpare cet. v 21 istud est] imer. ins. M: uersus in ingressu basilicę 24 de signo — l. 28 coronam exh. J ac FLPU 28 offerre FLPU Alterae autem basilicae qua de hortulo uel pomario quasi priuatus aperitur ingressus, hi uersiculi hanc secretiorem forem pandunt: Caelestes intrate uias per amoena uirecta, Christicolae; et laetis decet huc ingressus ab hortis, Vnde sacrum meritis datur exitus in paradisum. Hoc idem ostium aliis uersibus ab interiore sui fronte signatur: Quisque domo domini perfectis ordine notis Egrederis, remea corpore, corde mane . Prospectus uero basilicae non, ut usitatior mos est, orientem spectat, sed ad domini mei beati Felicis basilicam pertinet, memoriam eius adspiciens; tamen cum duabus dextra laeuaque conchulis intra spatiosum sui ambitum absis sinuata laxetur, una earum inmolanti hostias iubilationis antistiti patet, alia post sacerdotem capaci sinu receptat orantes. laetissimo uero conspectu tota simul haec basilica in basilicam memorati confessoris aperitur trinis arcubus paribus perlucente transenna, per quam uicissim sibi tecta ac spatia basilicae utriusque iunguntur. nam quia nouam a ueteri paries abside cuiusdam monumenti interposita obstructus excluderet, totidem ianuis patefactus a latere confessoris, quot a fronte ingressus sui foribus noua reserabatur, quasi diatritam speciem 4] (Verg. Aen. VI, 638). 1 alterae FOv, altere PU, alteri LM ortulo m 2 hii MO 4 uireta LMP 5 et om. Mortis FLMPU 7 hostium FLPU aliis uersibus om. FU ab v, a FO, ad cet . interiorem sui frontem LM signatur aliis uersibus FPU, signatur. Ex alia parte uersus M 9 quisque w (nisi quod que in qus corr. 0), quisquis v domo domini s, ab aede dei v 11 perspectus FPU 13 dextera L 14 coneulis FLMOU, chonculis v spatium U absgisinuta F, absisi nuta PU 15 laxectur F uni F ostias L antisti 0 16 alia LO, altera cet . capaci sinu om. M 17 tota simul om. FU simul om. P in basilica FOPU 18 perducente fort . 20 absidg 0, absida (a ex corr.) M 21 munimenti L 22 latae 0 confessionis LMO quod FOPU 23 reserebatur FO, referebatur U diatretam scripsi, diatritam (d ab utraque in utramque spectantibus praebet, sicut datis inter utrasque ianuas titulis indicatur. itaque in ipsis basilicae nouae ingressibus hi uersiculi sunt: Alma domus triplici patet ingredientibus arcu Testaturque piam ianua trina fidem. Item dextra laeuaque crucibus minio superpictis haec epigrammata sunt: Ardua floriferae crux cingitur orbe coronae Et domini fuso tincta cruore rubet. Quaeque super signum resident caeleste columbae Simplicibus produnt regna patere dei. [Item de eo:] Hac cruce nos mundo et nobis interfice mundum Interitu culpae uiuificans animas. Nos quoque perficies placitas tibi, Christe, columbas, Si uigeat puris pax tua pectoribus . Intra ipsam uero transennam, qua breue illud, quod propinquas sibi basilicas potius discludebat, interuallum continuatur, e regione basilicae nouae super medianum arcum hi uersus sunt: Vt medium ualli, pax nostra, resoluit Iesus Et cruce discidium perimens duo fecit in unum, Sic noua destructo ueteris discrimine tecti 1 ab utraque om. FPU utranque FPU, utrumque Ov inter] in L 2 inducatur U 3 hii OM sunt in ingressu basilicae M 4 patet Rom., parte m arcu liosw., archum FP, arcum cet . 6 item — l . 16 pectoribus exh. Ll munio L1, minioque U, nimio 01 haec om. FPU 7 epigramata LM et sic infra sunt] inscr. M: item utraque parte ianuae O 8 florigerae M 12 de om. 4, in M eo om. J, eodem LM 13 munda M interficere Ll 14 animas M, animae 0, anima L, animam cet . 16 pax M et Sacch., pars cet . 17 inter F ipsum 0 18 potius] prius coni. Sacch . 19 e] et U super—p. 290, 5 sacerdos exh. L1 regem 0, archum P hii MO 21 ihesus M 23 hic M distructo d ..tectis 0 nVllll. Panlim Nol. epiltulae. 19 Culmina conspicimus portarum foedere iungi. Sancta nitens famulis interluit atria lymphis Cantharus intrantumque manus lauat amne ministro. Plebs gemina Christum Felicis adorat in aula, Paulus apostolico quam temperat ore sacerdos . Haec uero binis notata uersiculis epigrammata super arcus alios dextra laeuaque sunt. Adtonitis noua lux oculis aperitur, et uno Limine consistens geminas simul adspicit aulas . In alio: Ter geminis geminae patuerunt arcubus aulae, Miranturque suos per mutua limina cultus . Item in isdem arcubus a fronte, quae ad basilicam domini Felicis patet, mediana, hi sunt: Quos deuota fides densis celebrare beatum Felicem populis diuerso suadet ab ore, Per triplices aditus laxos infundite coetus; Atria quamlibet innumeris spatiosa patebunt, Quae sociata sibi per apertos comminus arcus Paulus in aeternos antistes dedicat usus. In aliis isti bini: Antiqua digresse sacri Felicis ab aula, In noua Felicis culmina transgredere. 8] (Verg. Aen. YIIII, 110). 2 atria] taria 0 3 kantarus M, chantarus U lauat amne aLlOr, lauat ate L1, lauat amnis M, lautamur FPU ministro om. M 4 et 5 exh. syll. inscr. christ. I. c . plebs] lex inscr . 5 PaulusJ Xystus inscr . quod temporat inscr . 6 hanc FPU binis uero LM arcus alias 0, alios arcus LM 7 dextera L leuaq. sinister sunt 0; in primo arcu add. M, in uno hoc add. v 8 uno] in alio add. L 9 lumine FU 10 in alio MOPU, in alio in alio F, in altero hoc Lv 12 uultus FPU 13 isdem P, hisdem LOU1, eisdem M, iisdem Ui fronteque quae U 14 hii MO 17 aditus] lapsus FPU infundito 0 19 apertas 01 cominus F 20 antistitis FPU 21 in aliis isti bini] item alii M 22 sacra FPU [Item:] Vna fides trino sub nomine quae colit unum Vnanimes trino suscipit introitu. In secretariis uero duobus, quae supra dixi circa absidam esse, hi uersus indicant officia singulorum. A dextra absidae: Hic locus est, ueneranda penus qua conditur et qua Promitur alma sacri pompa ministerii . A sinistra eiusdem: Si quem sancta tenet meditanda in lege uoluntas, Hic poterit residens sacris intendere libris. Egrediamur iam Nolana hac basilica et in Fundanam transeamus. Fundis nomen oppido est, quod aeque familiare mihi fuit, dum maneret possessio, quam illic usitatiorem habui. itaque uel ad pignus quasi ciuicae caritatis uel ad memoriam praeteriti patrimonii basilicam dare in ipso oppido, quoniam et indigebat ruinosam et paruam habens, uoti fuit. propterea et hos uersiculos adiciendos putaui, quos illi in hoc oppido dedicandae basilicae paramus. nam adhuc in opere est, sed propitio deo dedicationi propinqua. quod tamen ea mihi maxime ratio persuasit, quia et in huius absida designatam picturam meus Victor adamauit et portare tibi uoluit, si forte unam de duabus elegeris in hac recentiore tua pingere, in qua aeque absidam factam indicauit. sed de hac absida aut abside num magis 4 secratariis L absidam OJ, apsidem v 5 hii MO uersus — singulorum om. M 6 a dextera LMv, dextra 0, otn. FPU absidę MO, abside L, apsidis v, om. FPU 7 penu FPU 9 a] ad U sinistris (sed supra in mg . sinistra) L eiusdem om. M 10 meditandi FMU 11 libris] inscr . de fundana basilica add. OPv 12 hac nolana M 13 fundus F1 oppidi U1 14 usitatiorem illic FPU illic in mg. add. L 16 patronomii 0, matrimonii U 17 rumnosa U parua U 19 paramus 0, parauimus cd . 21 huis L absidam 0, asida F, abside v 22 unam scripsi, etiam 0, eam LM, ea FPU, et eam v 23 elegeris ea ll de duabus FPU recensiore FPU 24 absidem LM sed de (ri m. 2) M apsida Pv, absidia U aut OJ, an v abside num (an ne?) scripsi, absidine PUPU, abside Pv, abside L 19* dicere debuerim, tu uideris; ego nescire me fateor, quia hoc uerbi genus nec legisse reminiscor. uerum hanc quoque basiliculam de benedictis apostolorum et martyrum reliquiis sacri cineres in nomine Christi sanctorum sancti et martyrum martyris et dominorum domini consecrabunt. ipse enim testatus est se uicissim confessorum suorum confessorem futurum. ideo super hac praeter picturam gratia geminatus est titulus. De pictura: Sanctorum labor et merces sibi rite cohaerent, Ardua crux pretiumque crucis sublime, corona . Ipse deus, nobis princeps crucis atque coronae, Inter floriferi caeleste nemus paradisi Sub cruce sanguinea niueo stat Christus in agno, Agnus ut innocua iniusto datus hostia leto, Alite quem placida sanctus perfundit hiantem Spiritus et rutila genitor de nube coronat. Et quia praecelsa quasi iudex rupe superstat, Bis geminae pecudis discors agnis genus haedi Circumstant solium; laeuos auertitur haedos Pastor et emeritos dextra conplectitur agnos. Ecce sub accensis altaribus ossa piorum Regia purpureo marmore crusta tegit. Hic et apostolicas praesentat gratia uires Magnis in paruo puluere pignoribus. Hic pater Andreas et magno nomine Lucas Martyr et inlustris sanguine Nazarius; 2 neglexisse FP, neglessisse U uerum—l. 16 coronat exh A in hac U quoue FU 3 bonedictis om. FPU 4 cineris FOU martyres 0 7 praeter JFOv, preter PU, propter LM 9 recte 0 10 coronae 40 12 florigeri M 13 agro O1 14 ostia L loeto d, leto loco FPU 15 hiantem] ouantem M 16 rutilat L 17 quia] qua fort . 18 pecudes M1 agni genus FU, genus agnus et M 19 hedus M 20 paster et ex pastore te P Mt. 2 emeritos L*MP*v, meritos cet . agnos] item alii uersus de reliquiis add. M, de reliquiis add. Rosw . 21 ascensis M 22 marmare 01 23 apolicas U 26 illustri FPU Quosque suo deus Ambrosio post longa reuelat Saecula, Protasium cum pare Geruasio. Hic simul una pium conplectitur arcula coetum Et capit exiguo nomina tanta sinu. Haec interim, mi frater, et alia huiusmodi opera uisibilia de terrenis in terra labore molieram; sed benedictus dominus diei cotidie, qui facit mirabilia solus, sicut conuertit petram in stagnum aquae, sic et terrena caelestibus mutat et hanc nobiscum quamquam de suis et hic et ibi rebus permutationem facere dignatur, ut quae corporaliter molieram in terris latenter in caelis per ipsum aedificentur, tunc reuelanda nobis, cum ipsa acie uidebimus quae nunc per fidem prouidemus. itaque hic seminamus et ibi metimus; hic spargimus et ibi congregamus; hic uiuimus et ibi conuersamur; hic accingimur et ibi militamus; hic pugnamus et ibi uincimus uel si istic uincimus, ibi coronamur. ita quod istic manu struimus, illic fide condimus. et harum nobis quamuis terrestrium aedificatio fabricarum si uoto et studio spiritali struatur, beata caelestium est praeparatio mansionum. haec enim aedificantes in domino ex adeptu fidei, aedificamur ipsi a domino per eiusdem fidei profectum. nam et euangelicus ille centurio exemplum nobis est ad spem certam mercedis aeternae huius specialiter operis gratia recipiendae, qui ad promerendam filii sanitatem et ipsum dominum legum fidei 6] Ps. 67, 20. 71,18. 118, 8. 12] (II Cor. 3, 18; I Cor. 13, 12). 13] (Gal. 6, 8). 19] (Ioh. 14, 2). 21] (Matth. 8, 5). 2 prothasius M patre 0 4 tanta] magna M 5 huiuscemodi F nisibili FLPU 6 laborem FOU molieram ex meliora L 7 diei i OPU, die LMv, dei F sicut] qui sicut M 9 pr . et] qui M 10 comutationem M 11 molimur M per ipsum aedificemur in colis M 12 ipsa acie scripsi, specie tV, facie coni. Lebrun 13 praeuidemus M itaque—metimus om. FPU metemus LMO 17 istic (ic corr.) L, ista FPU condinus U 19 spuali M praeparatio est FPU 20 adeptu] affectu coni. Sacch . 22 iste F 23 recipiendum FPlJ . quia FPlJ 24 promerendum FPU suae praedicatorem habendum eo potissimum meriti ualuit, quod plebs domini, quae tunc adhuc in Iudaeis tantum erat, illi de Synagogae aedificatae testimonio suffragata est. Quid igitur miseri nunc quiescimus oscitantes et quasi non conducti mercennarii in tumultuoso huius saeculi foro uacua manu stamus uel si conductos nos debere patrifamilias suum denarium cogitemus, ut aliquid in uinea eius operemur, id ipsum quasi indebitum gratumque praestantes, inputare etiam meditamur domino, tamquam illi potius quam nobis profutura faciamus?s o miseri homines! largiri nos aliquid credimus; negotiamur et liberales habemur qui auarissimi esse conuincimur, et quidem tanto auariores cupidissimis terrae feneratoribus, quanto amplius est caelestia de terrenis et beata de miseris egenisque rebus emere quam terrena terrenis et labentibus lapsura mercari et dominum quam hominem fenerare. damnatur in lege qui pecuniam suam dederit ad usuram et munera super innocentes acceperit. ecce euangelii gratia ostendit nobis quomodo eadem crimina ad innocentiam sanctitatemque mutentur, nec poenae sed praemii retributio consequatur, si tantum in praecepta diuina salutaris cupiditate fidei conuertantur. da ad usuram pecunias tuas, sed Christo, et salutaris usura est. Item in saeculo corrupti muneribus reorum iudices condemnantur; sed quisquis homo praeuentus in aliquo peccato diffidens innocentiae tuae adfers pretium salutis tuae iudici nostro, ne uerearis quasi corruptionis iniuriam iustitiae dei 3] (Luc. 7, 5). 5] (Matth. 20, 6). 16] Ex. 22, 25; Leu. 25, 36; Deut. 23,19; Ps. 14, 5. 21] (Prou. 19,17; Eccli. 29,1). 23] (Ex. 23, 8; Deut. 16, 19). 1 meriti (s. I . i merito m. rec.) M, merito coni. Sacch . 2 dei M 5 conducta U 6 mana U conductis nobis debere patrem familias v 8 gratuitumque M 10 aliquid nos F 11 quia FU auriores (* m. 2) F 13 de om. F 14 de miseris] dimiseris 0 15 lapsura labentibus FPU domino quam homini M foenerari F, fenerari PU 16 dedit PU 17 munere U 20 si tantum] stantum FU 21 conuertamur F 23 in scJo in textu, in marg . ai ipsalmo M reorum Rosw., om. M, eorum cet . 26 nec FPU facere. accipit a te Christus libens salutis tuae pretium, quia magis uult misericordiam quam sacrificium. sed forsitan quaeris, ubi illum inuenias et qua corrumpas uia quem non uides. surge, inquit, qui dormis et erigere a mortuis, et adtinges Christum; hoc est discute carnalis inertiae somnum et depressam cogitatione terrena mentem a mortuis curis hoc est conuersatione carnali erige adtollens et dirigens in dominum animam tuam, et adtinges Christum. operando praeceptis ipsius uidebis eum in omni paupere, tanges eum in omni egeno, recipies eum in omni hospite, quoniam sibi fieri ipse testatur quae in eius nomine minimis eius fiant. ecce nos(ti) iam contra quomodo uideas inuisibilem et inadprehensibilem conprehendas. ergo nunc istic pauperemur, ut tunc ibi locupletemur. nunc ploremus, ut tunc gaudeamus. nunc esuriamus, ut tunc saturemur. omni, inquit, tempore pauperes uobiscum habetis. uides quia nulla nobis occasio est beneficentiae umquam procrastinandae, cum, si uoluntas nostra non absit, pauper in promptu sit. Commodemus ergo securi nunc egeno et in pauperibus suis Christo, ut ex eius abundatura in isdem gloria participare possimus. propterea enim dominus ipse praemonet dicens: facite uobis amicos de iniquo mamona. uides quomodo omnipotens faciat de nocte lucem et de iniquitate iustitiam, 2] Oseae 6, 6; Matth. 9,13. 4] Eph. 5, 14. 11] (Matth. 25,40). 15] Matth. 26, 11. 1 Christus om. FPU qua F 2 magis uult] mauult LMv forsitam FU S inuenies Ov quia 0 corripias LM 4 erige te Ov 5 attingis O hoc est — l . 8 Christum om. M 7 est om. U a conuersatione FPU 8 adtingis U 9 praeceptis Ov, in praecep- tis cet. illius FPU et iu 0 tangis 0, tangens U 11 testatus 0 eius in LM fiunt M 12 nosti iam contra scripsi, om. M, nos iam contra cet., nobis iam constat v 13 istis F ut] et ut 0, et F 14 esuriamur F1 15 ut] et U 16 occasione L est s. I. F, om. L beneficientiae L 17 nmquam om. M 18 absis U 19 commendemus F nunc] et nunc coni. Sacch . et om. M x in pauperibus e suis M 20 habundantia F isdem PU, iisdem F, isdem L, hisdem MO 21 ipse dominus F, ipse M 22 mamona LOPU, mammona FM ut cum defeceritis, inquit, recipiant uos in tabernacula aeterna, quia uicissitudine quadam copiae uel inopiae humanum genus temperetur, quod in illo inferno diuite et superno in regno paupere euangelicus sermo patefecit, ut intellegamus consilium communis auctoris, quo diuitem pauperi et pauperem diuiti praeparauit, ut abundans egenti substantia alimoniae sit et opulento inops materia iustitiae, ut fiat, sicut apostolus dixit, aequalitas, et in illo saeculo repensanda illis egestate praesenti opibus aeternis redundet illorum abundantia ad inopiam nostram, si nostra istic abundantia ad illorum indigentiam commodauerit. seminemus ergo illic carnalia, ut et metamus ab illis spiritalia. laboret nunc de terrenis manus, ut tunc de caelestibus anima reficiatur. \'spes praesens aedificet rem futuram. faciamus istic tecta, quae nos illic tegant. pascatur istic pauper, ubi me diuite eget, ut me illic pascat, ubi me egente saturabitur. uidete commercium spiritale et, si potestis, negate nos auaros, qui terram uendimus et tributum, ut inmunitatem regni cum aeternitate coemamus. Fragilem harenam iacimus, ut domum fundemus aeternam et de uilibus adtingamus astra caementis, de quibus non illam confusionis et superbiae turrem destruendam opere inrito machinamur, sed in ipso angulari lapide fundamur, ut surgamus per ipsum in ipsius plenitudinem, qui est turris fortitudinis a facie inimici. hanc ipse nos turrem aedificare conputatis ante sumptibus iubet, ne interrupta 1] Luc. 16,9. 3] (Luc. 16,19). 7]ICor.8,14. 11] (I Cor. 9,11). 20] (Gen. 11,4). 22] (Eph. 2, 20). 23] Ps. 60, 4. 24] (Luc. 14, 28). •aT 1 aeterna tabernacula LM 2 qui sic (qui del. m. 1, ni add. m. rec.) M 8 temperat M, temperatur v, tepat (at in ras.) L, tempore 0 4 in regno 0, om. cet . 5 quo] quod 0 6 substatia F aelimoniae PU 8 et om. FPU repensanda-aeternis om. M 9 abundantia illorum M 11 illic Ov, illis cet . ut et Ov . ut cet . 12 meditamus U spiri- 1 d* tualia FMPU laboret (t in ras.) L in (t de m. 2) M 15 istic] illic F illic] ille FPU 17 uos LMU 20 camentis FPU 21 turrim FPU 22 fundemur FPU 23 per ipsum resurgamus FPU 24 turrim FPU 25 ne] non LM aedificatione interrupta FPU aedificatione defecti temeritatis inprouidae notam et dignam inrisionem frustra audacis ignauiae perferamus. sumptus autem noster fides firma est. ergo et secundum ueritatem dei credens, qui spes et opes et uires suas dominum legum habet, eius omnis aedificatio conpacta crescit et surgit et conscensio est in plenitudinem dei. itaque nisi dominus aedificauerit domum, in uano aedificantes labore sudabimus. sed ne uel perfecta licet cooperante domino aedificatione resupini securas manus remittamus, adicit scriptura diuina, quod etiam aedificatam domum nisi deus idem custodiat, inrita seruantium cura uigilabit. Oremus ergo dominum, ut dum nos illi foris aedificamus domicilia quae uidentur, ille in nobis intus aedificet illa quae non uidentur, domum uidelicet illam, ut magister ait, non manufactam, quam ingressi intellegemus in nouissimo, uidentes scilicet facie ad faciem quod in aenigmate nunc uidemus et ex parte cognoscimus. sed nunc, dum adhuc in tabernaculo istius corporis constituti quasi sub illius antiqui tabernaculi pellibus in deserto et tentoriis agimus, praecedente nos per istius orbis aridam dei uerbo uel in columna nubis, ut obumbret super caput nostrum in die belli, uel in columna ignis, ut cognoscamus in terra caelestem eius uiam: oremus, ut per haec nunc ecclesiae tabernacula ingrediamur usque ad domum dei, 5] (Eph. 2, 21). 6] Ps. 126, 1. 19] (ib.). 14] II Cor. 5,1. 16] I Cor. 13, 12. 19] (Ex. 25, 40 et 26, 30). 20] Ex. 13, 21. 14, 19 et 23, 20. 21] Ps. 139, 8. 22] Ex. 13, 21; Ps. 66, 3. 24] Ps. 41, 5. 1 defecti Ov, defectu cet . temeritatis ne dignam irrisione notam frustra M 2 sumtus M, spiritus cet . 3 ego FPU et om. LM 4 quae FO, que PU 5 conpicta PU, compicta F alt . et om. LM, in v conscensio est scripsi, om. LM, consensionem cet. v 6 ita quod F 7 in om. LMv sudauimus FPU 8 uel om. M coeperante Fl 12 nobis FPU 14 magister] apostolus M 15 intelligemus 17, intelligamus LM, intelligimus FPU, intellegimus 0 nouissima M 17 nunc nunc U dum om. FPU 21 umbret 0 23 caetestem om. FPU oremus om. M nunc om. LM ubi ut ipse dominus ille summus et factus nobis a domino et excisus a monte et idem auctus in montem lapis extat, qui est mirabilis in oculis nostris. ipse se nunc aedificationi nostrae et fundamento praestet et culmini, quia ipse est initium et finis. super eandem petram (nam et petra Christus est), extra quam nemo potest domum stabilem fundare, non stipulam aut fenum et paleas, sicut in Aegypto seruientes in cophino, manus congerant, ne luteis aedificiis operum sordidorum laterem, ut aiunt, lauemus et incuruati oneribus laborum seruilium deuertamus dorsum nostrum a domino, quia ut conuersos ad se reficit lumine, ita auersos adficit caecitate. Videamus autem aedificantes quid de nostra fragili terrenaque substantia dignum diuino fundamento superaedificare possimus, ut ipso principali lapide uiuificati lapides in fabricam templi caelestis aptemur. aurum sensus nostri et sermonis argentum conflemus in Christo, ut nos in huius mundi fornace purgatos aurum ignitum et moneta imaginis suae dignum ipse placitarum sibi animarum discussor efficiat nosque ipsos illi de operibus luminis pretiosos lapides adferamus. neque in cordibus ligni duritia stolidi neque in operibus fenea siccitate aridi neque in fide uel caritate mobiles et infirmi leuium fragilitate palearum, sed ut opus arbitrii nostri non arsurum paretur et inconcussum pacifica operatione consurgat, 1] Ps. 117,23. 10] (Ps. 80, 7). 14] (I Cor. 3, 10; I Petro 2, 5). 17] (Sap. 8, 6). 1 ut] et Llrfv 2 excissus FP autus U, actus L1 3 §dificationi M 4 post . et om. 0 5 eadem petra FPU 7 et LOv, exp. M, aut FM PU sed M. s. l . 8 cofino 0 9 ut aiunt] crudum add. M incuruata FU, incuruatione Ov 10 oneribus] riuus 0, per riuos v diuertamus FMU nostrum om. M 11 qui FPU ut] aut P1 adsepeficit 0 aduerque sos F 13 terrena fragili (qu. m. 2) M 15 ipso 0, ab ipso cet . lapides] lapidis 0 16 celestis (s. I. F) templi FPU cęlestes 0 18 moneta MOv, monetam cet . 19 dignum Ov, dignam cet . sibi M B. I . discursor 0 21 foenea PU 23 leuiuir 0 24 inconcussa M, mcursum 0 oremus altissimum eam pacem aedificationis nostrae, qua paries ille aliquando in templi murum factus est, ut malleus et securis et omne uas ferreum non audiatur in ea, nec, sicut postea in eiusdem templi reparatione inimica Persarum inuidia, fabricam resurgentem hostilis inpediat et interrumpat incursus. sic enim in domum orationis et pacis perficiemur, si nulla nos carnalium cogitationum cura concidat, nullus quietem nostram saeculi tumultus interstrepat. malleus enim nobis cura uictus et cura uestitus est; securis et ferrum nobis cupiditas temporalium et nocturnus mortis timor et liuor inimicus et res huius saeculi, in cuius aut male cura aut bene amore anima comeditur, mens conpeditur, et pax bonae uoluntatis, quae conpositis religioso silentio sensibus confirmatur, atque orationis intentio, quae inoffensa de libero et puro corde dirigitur, carnalium oblatratione curarum quasi interstrepente malleo uel securi feriente conuellitur. sed quia maior est qui in nobis est quam qui in hoc mundo, potens est dominus conterere Satan sub pedibus nostris, ut inpleatur et illa pro nobis prophetia: contritus est malleus uniuersae terrae. Expedit autem nobis, ut etiam aedificatum cordis nostri templum saepe dominus Iesus reuisat ueniens in flagello timoris sui, ut eiciat de nobis mensas nummulariorum et uenditores bonum uel columbarum, ne quod auaritiae conmercium animus noster exerceat neque in nostris sensibus tarditas bonum stabulet, quia ubi non sunt boues, praesepia 1] (Ps. 121, 6). 2] II Reg. 6, 7. 5] (I Esdr. 4, 4). 16] I Ioh. 4, 4. 17] Rom. 16, 20. 19] Hier. 50, 23. 23] (Matth. 21, 12; Marc. 11,15). 26] Prou. 14, 4. 1 qua] qui 0 4 reparationem 0 8 tumultus] quietus 0 9 et cura] et F 10 mortis] noctis FPU 11 cuius] quibus FPU aut] rei add. w mg. L male OP, malae cet . bene 0, bone P, bonae cet . 12 comeditur scripsi, conciditur M, conditur cet., tunditur coni. Sacch . compeditur] conciditur coni. Sacch . 14 orationi si 0 15 oblataratione 0 18 satam F, sathanan M, Satanam Rosw . 19 contritus Ov, quia contritus cet . 22 saepe] ipse FPU fragello U 24 bouum 0, boum cet . uel] et FPU 26 bouum 0 U, boum cet . munda sunt, neque simus innocentiae nostrae uel diuinae gratiae uenditores, ne faciamus orationis domum speluncam latronum. expurgatis enim omni malitiae fermento sensibus nostris inambulabit libenter dominus noster Iesus Christus et uelut in illis quinque porticibus spatiabitur sapientia, uirtus dei, quae sanat omnes languores nostros. nam et in anima nostra multi, sicut in illa ad piscinam olim medentem porticu, iacent aegri et debiles; quae si audiat dei uerbum, et auaritiae lepram et inuidiae ferruginem et intemperantiae caecitatem et iracundiae phrenesim et luxuriae paralysim praecepto medente depellet, et nos non solum ad sanitatem innocentiae, sed etiam ad firmitatem patientiae refectos iubebit ilico non solum exurgere de infirmitatis lectulo, sed etiam ipsum lectum tollere, ut portemus ualidi quo portabamur infirmi. quod profecto etiam in spiritali uel aegritudinis uel sanitatis nostrae genere conpletur, cum carnem nostram, cui ut lectulo dediti iacebamus in uinculis uitiorum et infirmitate uirtutum, postea in uerbo dei per gratiam Iesu Christi ad bonam incorruptamque mentem renouato interiore sani quasi grabatum illud tollimus et spiritu praeualente portamus, ferentes ipsam sequentem quo uolumus, in qua infirmabamur expectantes alienam opem semperque praeuenti celeritate 2] (Matth. 21, 13; Luc. 19, 46). 3] (I Cor. 5, 7). 4] (Ioh. 5, 2). 6] Ps. 102, 3. 14] (Ioh. 5, 8). 1 inmunda 0 2 spelumcam L 4 noster om. M 5 quinque om. 0 et uirtus LM, untus U 6 langores FMP 7 anima nra 0 ad-olim om. U, adipisci nam olim P1 8 porticum FOPU multi iacent M quae Ov, quam cet . audiat 0, adeat LMv, adiiciat F, adiciat PU 10 effrenesim 0, frenesim cet . paralysim v, paralisim L, paralisin Mf paralisem 0, paralesim FPU 11 innocentie sanitatem FPU 14 portabamus hoc in M infirmi Ov, infirmitatis FMPU, infirmitatis nostrae pondere soluemur (pondere soluemur in ras.) L 15 quod-sanitatis om. FMU; quod-completur om. L 16 nfo 0 17 in infirmitate FPU 18 dei uerbo F 19 interiores FLIU sani quasi Ov, antiqua si FPU, nostro quasi M, homine si in ras. L 20 grabbatum O, grabattum M illud om. M tollimus FPqU, tulimus LOP1, ferimus M portemus L1 21 quo] qua 0 infirmabimur FU spectatores U, pectatores F 22 celebritate FPU piscinam occupantium, quia non erat qui porrigeret manum neque qui saluos faceret, donec ipse legatis et angelis maior, quippe ut prophetarum et angelorum dominus, adueniret et omnem infirmitatem nostram miserando susciperet, adsumendo purgaret et animam esurientem repleret bonis et iuberet nos abire in domum nostram illam, ut supra dixi, non manufactam, in qua uox laetitiae et salutis et ipse omnibus suis Christus habitatio et regnum et rex erit testante apostolo, quia semper cum domino erimus, cui honor et gloria et potestas in saecula.