Letter 3

From: Paulinus of Nola and Therasia, his wife To: Alypius, bishop of Thagaste (friend of Augustine) Date: ~394 AD Context: Paulinus thanks Alypius for sending him Augustine's five books against the Manichaeans — his first contact with Augustine's writings, which he calls divinely inspired. A letter that marks the beginning of one of the great intellectual friendships of late antiquity. Paulinus and Therasia, sinners, to their lord, deservedly honorable and most blessed father Alypius. This is true love, this is perfect devotion — what you have shown toward our humble selves, my lord, truly holy and deservedly most blessed and dear to us. For through our man Julianus, returning from Carthage, we received a letter that brought us so much of the light of your holiness that we seemed not to be discovering your love for the first time but recognizing it again. For this love flowed from the One who predestined us for himself before the foundation of the world [Ephesians 1:4; 1 Peter 1:2] — in whom we were made before we were born, because "he made us, and not we ourselves" [Psalm 100:3], he who made what is to come. Formed therefore by his foreknowledge and his work into a likeness of wills and a unity of faith, we were joined in love before we ever laid eyes on each other, knowing one another through the revealing Spirit. And so we rejoice and glory in the Lord, who, one and the same everywhere on earth, works his love in his people through the Holy Spirit, whom he has "poured out on all flesh" [Joel 2:28], "gladdening his city with the rush of a river" [Psalm 46:4]. Among its citizens he has deservedly placed you as a leader, setting you on the apostolic seat alongside the princes of his people [Psalm 113:8]. And even us — whom he raised up from the ground and "lifted from the dust" when we were laid low [Psalm 113:7] — he has willed to number in your company. But we rejoice even more in that gift of the Lord by which he has established us in the dwelling-place of your heart and planted us so deeply in your innermost being that we may claim a special confidence in your love — provoked by such acts of kindness that we cannot love you either timidly or lightly. For we received an extraordinary token of your love and care: a work by the holy and perfect man of the Lord Christ, our brother Augustine, composed in five books [Against the Manichaeans]. We admire and reverence it so much that we believe the words were dictated by God. And so, trusting in the bond between us that we hold in such high regard, we have dared to write to Augustine himself — since through you he has made himself known to us, despite our lack of learning.

III. DOMINO MERITO HONORABILI ET BEATISSIMO PATRI ALVPIO PAVLINVS ET THERASIA PECCATORES. Haec est uera caritas, haec perfecta dilectio, quam tibi circa humilitatem nostram inesse docuisti, domine uere sancte et merito beatissime ac desiderabilis. accepimus enim per hominem nostrum Iulianum de Carthagine reuertentem litteras tantam nobis sanctitatis tuae lucem adferentes, ut nobis caritatem tuam non agnoscere, sed recognoscere uideremur. quia uidelicet ex illo, qui nos ab origine mundi praedestinauit sibi, caritas ista manauit, in quo facti sumus antequam nati, quia ipse fecit nos et non ipsi nos, qui fecit quae futura sunt. huius igitur praescientia et opere formati in similitudinem uoluntatum et unitatem fidei uel unitatis fidem praeueniente 15] (Eph. 1,4; I Pet. 1, 2). 16] Ps. 99, 3. 1 ut] et F 5 cognoscar] ualete add. FPU . — finit ad amandum IIII 0 CrFMPUycpRcyctfhcp . — XXIX paulinus et therasia ad alipium C, epfa s paulini ad s alipium epm VI. M, alypio paulinus P, epistola sCi paulini ad alippium epm. ubi ei gratias refert pro quinque libris augustini contra manicheos ex insperato sibi missis. ubi etiam mentionem facit quod librum de temporibus ab eusebio cesariensi dudum editum ei destinare curauerit U, epja paulini et therasiae ad alipium ayh, epta paulini ad alipium epm XVIIII <f, paulini et therasie ad alipium XVIIII f, incipit epf paulini et therasiae ad alypium XXXI. cp — 7 alipio rFfMRcth, alippio U 8 paulinus etherasia C 9 haec est Uh dilectio perfecta U 10 uere] et uere h 11 desiderantissime F, desideratissime PU 12 dede C cartagine rFYRcycth, carthachine C 13 offerentes FPU 14 cogno- scere FPUY 15 uidedicet tp1 praedistinauit Y sibi] si y 17 non om. U uentura f 18 praescientia om. ct f, praesentia y et] atque h farmam f 19 et] ac h uel unitatis fidem om. h, uoluntatis fidem Y praeuenientem c notitiam caritate conexi sumus, ut nos inuicem ante corporales conspectus reuelante spiritu nosceremus. gratulamur itaque et gloriamur in domino, qui unus atque idem ubique terrarum operatur in suis dilectionem suam spiritu sancto, quem super omnem carnem effudit, fluminis inpetu laetificans ciuitatem suam, in cuius te ciuibus principalem cum principibus populi sui sede apostolica merito conlocauit nosque etiam, quos erexit elisos et de terra inopes suscitauit, in uestra uoluit sorte numerari. sed magis gratulamur in eo domini munere, quo nos in pectoris tui habitatione constituit quoque ita uisceribus tuis insinuare dignatus est, ut peculiarem nobis caritatis tuae fiduciam uindicemus, his officiis atque muneribus prouocati, ut nos diffidenter aut leuiter te amare non liceat. Accepimus enim insigne praecipuum dilectionis et sollicitudinis tuae, opus sancti et perfecti in domino Christo uiri fratris nostri Augustini libris quinque confectum, quod ita miramur atque suspicimus, ut dictata diuinitus uerba credamus. itaque fiducia suspiciendae nobis unanimitatis tuae et ad ipsum scribere ausi sumus, dum nos illi per te et de inperitia 4] (Ioel. 2, 28). 5J (Ps. 45, 5). 6] (Ps. 112, 8). 7] (Ps. 145, 8. 112, 7). 1 notitia Cayifhtp quonexi Y simus cp corporales tp, teuaporales U 2 aspectus h, conspectui cp ireuelante r noceremus F, noscerimus Y, agnosceremus h 3 gloriamur] reuelamur U 4 in spiritu Y 5 effundit PUrlf, effudit et M effudit super omnem carnem h impetus CY letificat CMtp ciuitatem] dei add. U 6 principem a principalem cum principibus C 8. 1. m. 2 7 sede] sed c, sed de y apostolico c meritum FPU etia U, et P que FP 8 elisos Cy, allisos Yc inopes de terra M nunerari (nu ex mu corr.) Y 9 quos nos ins cpt 10 pecoris f, peccatores (ca eras., es in is corr.) rI quodque Yiftp* 11 inserere yh es f pepuliarem Y1, pecularem U tuae caritatis h 12 uendicemus M, uendicare ex uindicare h m. 2 prouocatur FP, prouocamur U, prouocati sumus f, ita sumus prouocati a 13 nos] non M non] nos M licetur y 14 et (ac h) praecipuum CMlhcp; pignus deesse susp. Sacch . 15 sancti] scilicet sup . sci exh. M Christo om. FPU 16 frs Y nostri om. FPUa agustini Y, et coepiscopi nostri a quinque libris M quod] et U 17 suscipimus FfPaytp1 diuinitus dictata M 18 itaque sic raff suspiciende CMYctp, suscipiendae cet . 19 per te] per F, parce f impertia c excusandos et ad caritatem commendandos praesumimus sicut et omnibus sanctis, quorum nos et absentium officiis sospitare dignatus es, pari procul dubio curaturus affectu, ut per sanctitatem tuam nostris inuicem salutentur obsequiis et in clero sanctitatis tuae comites et in monasteriis fidei ac uirtutis tuae aemulatores. nam etsi in populis ac super populum agas oues pascuae domini regens sollicitis uigil pastor excubiis, tamen abdicatione saeculi et repulsa carnis ac sanguinis desertum tibi ipse fecisti secretus a multis, uocatus in paucis. Sane uicario aliquatenus munere, licet omnia tibi inpar, ut iusseras, prouidi illam Eusebii uenerabilis episcopi Constantinopolitani de cunctis temporibus historiam. sed in hoc fuit obtemperandi mora, quod instructu tuo, quia ipse non haberem hunc codicem, Romae repperi apud parentem nostrum uere sanctissimum Domnionem, qui procul dubio promptius mihi paruit in hoc beneficio, quod tibi deferendum indicaui. uerumtamen quia et loca tua mihi significare dignatus es, ut ipse monuisti, ad uenerabilem socium coronae tuae, patrem nostrum Aurelium ita scripsimus, ut si nunc Hippone regio degeres, 6] (Ps. 99, 3). 1 et caritate Y presuminus f 3 ut per] incipit clJ fol. 7r 4 nostris] sanctis f salutantur qJ t obsequiis] officiis a clerum FPU 5 commites 4* in] im c tuae ac uirtutis h 6 etsi] si et YclJ ac] et FPU 7 eicubuis Y 8 obdicatione f ac] et h sanguinis] illecebra add. f deseram tibique y 9 ipsi fecisti f, fecisti ipse U a om. C in] a U 10 aliquatinus c omnia] per omnia Matp Col., omni f 11 ut ex et c m. 2 ut iusseras post temporibus l.12 exh. М, ut iusserat ip1 illum FPU eusebi Y constantipolitani 4*1, cesariensis U; adnot. in mg. clJ man. s. VIIII: miror si ñ eusebii chronica diem (at oblitteratum) 13 quod om. yh instructo YclJ, infructu raqJ, al infructu sup . instructu S m. 1, instinctu M, iussionis y, iussioni h tuae yh 14 habebam FPU non repperi f aput clJ, om. y parentem Y 15 uere om. M dom*nionem c (i eras.), comnionem f promtius Yy, promtuis C, promptus ratfffJ, prumtius clJ 16 tibi om. y iudicaui MUflqJ uerumptamen r, ueruntamen Sf 17 tua om. Y saficare r 9 ita om. c scribsimus clJ ippone r, ypone U, hyppone Y, jppone b, hippo y, hippona y regione FPUqJ dereges Y illo tibi litteras nostras et transcriptam Carthagine membranam mittere dignaretur. quod et sanctos uiros, quos indice caritatis ipsorum tuo sermone cognouimus, Comitem et Euodium rogauimus, ut scribere ipsi curarent, ne uel parenti Domnioni codex suus diutius deforet et tibi transmissus sine necessitate redhibendi maneret. Specialiter autem hoc a te peto, quoniam me inmerentem et inopinantem magno tui amore conplesti, ut pro hac historia temporum referas mihi omnem tuae sanctitatis historiam, ut qui genus, unde sis domo tanto uocatus a domino, quibus exordiis segregatus ab utero matris tuae ad matrem filiorum dei prole laetantem abiurata carnis et sanguinis stirpe transieris et in genus regale ac sacerdotale sis translatus edisseras. quod enim indicasti iam de humilitatis nostrae nomine apud Mediolanium te didicisse, cum illic initiareris, fateor curiosius me uelle condiscere, ut omni parte te nouerim, quo magis gratuler, si a suspiciendo mihi patre nostro Ambrosio uel ad fidem 10] Verg. Aen. VIII, 114. 13] (I Pet. 2, 9). 1 transscribtam ep, transcripta FPU, transcriptas M, transscripta c, transscribam <p\\ transscribendam Col . cartagine yep a C tf, Kartagine y h, cartaginem FPU, chartagine Jty, a carthagine M lnenbranam y, membrana FPUc, menbranas M 2 dignaretur mittere (mictere U) FPU quod et om. M, quod yh scs ф , sanctos autem M indice MYep, indicem FPU, indices lC α cy δ hc φ , iudices f 3 ipsorum] eorum M sermonem FPU rogamus Y 4 scribere ipsi yep, haec scribere ipsi rC MacSfhip Col., hanc ipsi scribere F, hanc scribere ipsi PU, exscribere ipsi Rosrr . curarint Y, curauerint ep dominioni y f 5 codex suus diutius yep, diutius suus codex M, diutius codex suus (tuus c) cd . diforet Y transmissum yep, transmisimus FPU 6 redibendi yepfhq>, rescribendi FPU 7 peto ut Mira. merentem f 8 complecti Y<f><pl ut om. M hac om. FPU 9 mihi om. Y sanctitatis tuae U, sanctitatis y ut] et a 10 que f sis om. Mh domu ep, douo f tanaI. tum Cy, quomodo M 12 aete M<p laetante yepcrh, lactantem f abiurate C carnis] caritatis r 13 geniis PU regalem FPU ac yeph, et Macip, om. cet . sacerdotalem FPU sis] qualiter sis M ediseras Y 14 humilitatis (li m. 2) tf mediolanium CFYepcy<p, mediolanum cet . 16 ex parte pyep te om. yep quanto FPU gratulor FPU 17 a] ab y, ausus cum C suscipiendo CUepacff( inuitatus es uel ad sacerdotium consecratus, ut eundem ambo habere uideamur auctorem. nam ego, etsi a Delphino Burdigalae baptizatus, a Lampio apud Barcilonem in Hispania per uim inflammatae subito plebis sacratus sim, tamen Ambrosii semper et dilectione ad fidem innutritus sum et nunc in sacerdotii ordinatione confoueor. denique suo me clero uoluit uindicare, ut, etsi diuersis locis degam, ipsius presbyter censear. Sed de me ne quid ignores, scias antiquissimum peccatorem non ita olim de tenebris et umbra mortis eductum spiritum aurae uitalis hausisse nec ita olim posuisse in aratro manum et crucem domini sustulisse, quam ut in finem perferre ualeamus orationibus tuis adiuuemur. accumulabitur haec meritis tuis merces, si interuentu tuo onera nostra releuaueris. sanctus enim laborantem adiuuans, quia fratrem non audemus dicere, exaltabitur sicut ciuitas magna. et tu quidem super montem aedificata ciuitas es uel accensa super candelabrum lucerna in septiformi claritate conluces; nos sub modio peccatorum delitescimus. uisita litteris tuis, profer in lucem, in qua ipse uersaris, super aurea candelabra conspicuus. eloquia tua lumen semitis nostris erunt et oleo lucernae tuae 9] (Ps. 106,14). 10] (Lue. 9, 62). 14] Prou. 18,19. 16] (Apoc. 1,13). 20J (Ps. 118, 105). 1 imitatus U, initiatus Y sacerdotum CY 2 uideamur habere jFPU ah doctorem a si Y delfino CUacytifhtp burdigalae «Pr, bure digale FPUYc, burdigalfa» <p, burdegalae cet . 3 batizatus U lambio (b ex p m. 2) caput cJ> barcillonem Tadf, barcinonam Mtp, barsalonem PU, barsolonem F *hispaniam (si uel s eras.) Y, hispaniam * atque in marg.: SCS paulinus baptizatus burdigalae a delphino consecratus barcinone a lampadio in presbyterio 4 inflamate U atque snbitae h tam F 5 pr . et om. h delectione f nutritus a c, ennutritus Y, enutritus (p* ordinatione FPUYac, ordine cet . 6 clero me Y uendicare uoluit Col . uendicare h 7 diueris 41, diuersi*s c locis locis U legam U censer c 8 scias] me add. h 9 olym YcJ> 10 ausisse UY«P, habuisse C olym YcJ> aratrum Ta 11 in om. Ucx fidem d proferre U 13 onera nostra om. c relauaueris y 16 ciuitas aedificata Col . 17 in] es in M septiforme FP, settiformi U, septinformi c claritati FPU collucens FPU nos om. fatif 18 delitiscimus Fy uiseta (e ex i) cJ>, uisita ergo M litteras y1 tuis Y\'ł\'h, tuis et cet . 19 ipse om. h 20 impinguetur r, inpiguabitur F UVllII. Paolini Nol. epistulae. 2 inpinguabitur caput nostrum et accendetur fides, cum de spiritu oris tui cibum mentis et lumen animae sumpserimus. . 6. Pax et gratia dei tecum et corona iustitiae tibi maneat in die illo, domine pater merito dilectissime uenerabilis et exoptatissime. benedictos sanctitatis tuae comites et aemulatores in domino fratres, si dignantur, nostros tam in ecclesiis quam in monasteriis Carthagini Thagastae Hippone regio et totis parochiis tuis atque omnibus cognitis tibi per Africam locis domino catholice seruientes multo affectu et obsequio salutari rogamus. si ipsam membranam sancti Domnionis acceperis, transcriptam nobis remittere dignaberis. et hoc rogo scribas mihi, quem hymnum meum agnoueris. panem unum sanctitati tuae unitatis gratia misimus, in quo etiam trinitatis soliditas continetur. hunc panem eulogiam esse tu facies dignatione sumendi.