Letter 24

From: Paulinus and Therasia, Nola To: Sulpicius Severus, monk and writer Date: ~410 AD Context: A long and searching letter in which Paulinus gently rebukes Severus for excessive flattery, then develops extended reflections on Christian love, truth-telling, and the danger of false praise. To our brother Severus — Paulinus and Therasia, sinners. I still have something to say to you — though you, with the storerooms of your letters thrown wide open, receive everything and, as you yourself admit, are eager to proclaim from the rooftops whatever you hear. But if you broadcast this complaint I am about to lodge against you along with the rest of my chatter, you will be exposing your own recklessness — the very thing that prompted this letter. The end of my last letter reminded me of it: a word about love and perfection that suggested where this one should begin. Here is my grievance, born of your excessive affection: your great love for me drags you all the way to the sin of lying. For whether I consider what you say about yourself or what you say about me — piling undeserved praise on our burdens while tearing yourself down with false self-criticism — I find exaggeration on both sides. You diminish yourself below what you are and elevate me above what I am. This is not love's work but love's error. For true love "does not rejoice in falsehood but rejoices in the truth" [1 Corinthians 13:6]. [The letter develops into one of Paulinus's most sustained meditations on the nature of Christian friendship, truth, and the proper boundaries of affection. He argues that genuine love requires honesty — that flattery, even when well-intentioned, is a form of deception that ultimately harms both the flatterer and the flattered. He draws on classical philosophy (Cicero's De Amicitia, which he quotes alongside Scripture) to argue that the true friend is one who tells you the truth about yourself, not the one who tells you what you want to hear. The letter also contains extended reflections on humility, on the danger of spiritual pride disguised as self-deprecation, and on the paradox that the truest compliment one can pay a friend is honest correction. Throughout, the tone is warm and affectionate even in its reproof — Paulinus makes clear that he loves Severus precisely enough to risk offending him with the truth. The letter closes with news of their mutual friends, descriptions of his building projects at Nola, and prayers for Severus's continued spiritual growth.]

XXIIII. SEVERO FRATRI PAVLINVS ET THERASIA PECCATORES. Habeo tibi adhuc aliquid dicere, quamquam tu inopertis litterarum promptuariis accipias et super tecta, quantum in te est, ut ipse profiteris, studeas praedicare. sed si hanc, quam de te nunc apud te deposituri sumus querimoniam, inter cetera loquacitatis nostrae inepta deprompseris, tuam simul temeritatem diuulgabis, de qua conquerentes hanc epistolam fecimus, superioris fine commoniti, de caritatis uidelicet et perfectionis uerbo, ut istius faceremus exordium. haec enim nobis de nimio tuae unanimitatis affectu expostulandi causa est, quod te multa dilectio usque ad mendacii peccatum trahit. siue enim ea reputem quae de te, siue illa quae de nobis loqueris, onera nostra iniustis laudibus cumulans, tua falsis uituperationibus minuens, 1] (Ioh. 13, 35). 2] (Act. 4, 82). 3] (Matth. 7,12). 2 animam unam LM in Christo habeamus LM 5 aliquatinus 0 deo debitis FPU 8 perfectos] uale add. FPU . — explicit epistola tertia F, finit de uictoris artificio 0. FLMOPUrx . — epxa bi paulini ejri ad sulpicium seuerum II. L, ad sulpicium seuerum . X. M, incipit (item incipit X) eiusdem ad sulpicium seuerum rx, incipit (ad eundem add. 0) secunda de perfectione FO, epistola paulini ad seuerum monacum de perfectione et caritate imitanda U meropius paulinus et therasia sulpicio (sulpitio M) seuero in deo christo salutem LM, om. rx 11 adhuc om. LM tu om. FPU, tu qui X, tu qui t L, tu quae M 12 littarum M promptuaria Lrx, promptuarii U, promptuarium P1 accipias Ov, accipis cet . et om M 14 de te om. Lrx apud te nunc v 16 deuulgabis Llrx facimus X 18 istiusmodi FP\'U hec enim nobis eiordium. hec enim de F 19 tuo F unanimitatis] caritatis U 21 illa] ea FPU honora add. X opera #» . 3, honoras L r, honorans (honora exp. m. rec.) M 22 muniens 0 arguam te in caritatem de caritate peccare. caritas enim, inquit, benigna est; caritas proximo malum non operatur. benignam eam nobis exhibes, quod experimur; nam et in eo gloriamur. sed uide ne contra eius regulam uidearis operari malum proximis, quibus sarcinam peccatorum pondere indebitae laudis accumulans, et quasi non idem uolens nobis quod tibi, siquidem de nobis ita loqui iustum existimes, ut de te inutile tibi iudicas, iure audies: si recte diligas et non recte diuidas, peccasti. nisi forte id quoque altiore pietatis consilio facias, ut dum aliena nobis bona uerbis indulges, stimulum pudoris suggeras, ut legentes quod esse debemus boni esse discamus nitamurque nos iuxta sermonem tuum promere, et forsitan possimus effici quod non sumus, dum erubescimus non esse quod dicimur. interim tamen dum conscientia non agnoscit fidem sermonis tui, blandimentum aspernatur uerecundia. quae te apud te ipsum, ut dixi, conueniat, cur audeas nobis ut decertato agone uictoribus palmam perfectionis adscribere, quoniam omnem terrenae possessionis sarcinam exposuisse uideamur, te contra adhuc infelicem et in luto faecis infernae adhaerentem ingemiscas, quod uel unum, ut scripsisti, praediolum non uendidisse uidearis, cum ipsum quoque aeque ut uenditum a tuo iure praesenti alienaueris, ut maioribus fidei fructibus bis deuotus existeres deo, diuerso mercimonii opere sed uno uitae lucro intra eiusdem praecepti terminos uenditor largitorque fundorum et ideo sine animi captiuitate possessor, quia quae reseruasti ecclesia te seruiente possideat. 1] I Cor. 13, 4; Rom. 13, 10. 8] Gen. 4, 7. 1 caritate 0 caritas-l.9 peccasti om. r 3 nobis om. FPU, nobis eam M 4 ea FPU 6 accumulans 0, accumulas cet . 7 siquideminutile tibi om. LX 8 tibi om. M iudicans FU audias FPU diligis X et om. FPU 9 quoque] quod U 10 indulgis 0, indulgens U l comeri 12 j>mere M 13 forsitam Orx possumus FPU non] nostra v, monstras coni. Sacch. sumus - interim om. FOPUv Rosic. et Sacch . 14 dicimus/1 15 agnosit F semonis F 16 conuenit LMrx 18 quon- . ąq; iam OPU, quando F, quod cet . 20 ingemescas rx 21 ipsd ęque M 22 uenditum scripsi, uendito 0, uenditor FPqU, uendita eel . 23 bis] his FOUv 24 lucro uitae FPU 26 quae FOPU, et quae cet . ecclesiae 0 te om. 0 possidet M . Itaque de ipsius domini uerbis nostras pariter ac tuas pende rationes, ne uel tibi ut inpedito diffidas uel nobis ut iam liberis congratuleris, diuisiones esse gratiarum et mensuras donationum, quas ut in corporis sui membris unus atque idem dispensator operatur deus, diuersa in suo corpore distinguens placitis membra muneribus, sed corpus unum ei diuersitate membrorum struens, ut hinc quoque gratia sacri corporis augeatur, si multiplex uirtus in una conpage numeretur, ut stet regina a dextris eius in fimbriis aureis circumamicta uarietate. uide nunc quantum in ea tibi donauerit deus, cui et in illorum sorte tribuit portionem, qui in lege perfecti uixerunt, ita possidentes, ut non possiderentur a possessionibus suis neque ullam aut rerum aut necessitudinum caritatem, ut in Iob et Abraham et Lot ostenditur, dominicae caritati et disciplinae anteponerent; sed et eorum sis particeps, quos euangelica plenitudo consummat, qui maioris opulentiae et inlecebrae praedia uendidisti. Vnde confido parem tibi in medio diuinarum sortium requiem, ut dormias, sicut scriptum est, inter medios cleros id est sortes domini, quae in duobus testamentis accipiuntur, de quibus hereditas domini et sanctorum plenitudo perficitur. unde paratus sum dominico aduersum te uerbo in diuersum uti, ut dicam tibi: in fratris tui oculo festucam gratiae uides et in tuo eiusdem boni massam non sentis, cum 3] (I Cor. 12, 4). 6] (Rom. 12, 4). 9] Ps. 44, 10 et 15. 14] (Iob. 1,21; Gen. 12,4). 19] Ps. 67,14. 23] (Matth. 7, 3; Luc. 6,41). 1 itaque-p. 205, 1 timuerunt om. r 2 pondera rationes FP\', ponderationes pI U 3 congratuleris 0 v, congratuleris. cogita FPU, congratuleris. primum omnium considerare oportet LMX 4 ut] ut uult LMX i u* 5 deus x add. m. 2, dominus FPU 6 placidis (l u. m. rec.) M 7 instruens LMX 8 simul triplex FPU fmeretur X 11 donauerit tibi F deus 0\\ dominus cet . in om. U 12 perfecte LM dixerunt FPU non om. U possidentur U 18 suis om. M 14 in om. 0 loth FO PU, in loth LMX 15 caritatis FO et disciplinae om. U anteponeres 0 sed et] sed FOPU illorum M 16 consumat FPU quia FU 18 parem] paratam LMx 20 clerios U quae-domini om. U 22 dominicum-uerbum OP1 uti in diuersum U 23 fistucam Ox1 utrasque, ut dixi, sanctorum occupaueris partes, nec in reseruatis praediis possessor et perfectus in uenditis. itaque et in quo possessor uideris, soluta a possessionum uinculis mente perfectus es, qui conlecti temporis memor illud apostoli conples, ut habens non habeas, quia. non tibi sed non habentibus habens. domus tuae hospes es, ut sis hospitium domus; patriae tuae peregrinus es et ueni istius mundi, ut sis incola paradisi et patriae ciuis antiquae. non tricliniis tua tecta occupas neque supellectilis aut pecuniae molibus stipas, sed de peregrinis et egentibus unius ipse metator anguli conples tuorumque confamulus uernularum temporale habitaculum tui tecti non ut paterfamilias usurpas, sed ut mercennarius uel inquilinus manes, stipendium quasi precariae mansionis domino pensitans de socia et corporis tui et animi seruitute. Quod si iuxta operis modum porrigenda est uel contrahenda merces et conpensatio quaedam facti infectique facienda est, aequa ratio perfectionis animi tui cum eorum opere ducetur, qui omnia uendiderunt, qua nec tu tibi aliquid uel in iure uel, quod est amplius, in animo reliquisti, qui sic uteris mundo, quasi non utaris. atque haud scio an fortioris fidei iudicanda sit ista constantia et firmitas tui cordis, qua inter ignes non ureris, inter laqueos non caperis, picem tangis nec inquinaris, quam eorum, quos tu fortes putas, ego autem infirmiores arbitror iudicandos, quia non credentes infirmitati 4] (I Cor. 7, 30). 20] (I Cor. 7, 81). 21] (Prou. 6, 27). 22] (Eccli. 13,1). 1 reseruandis LMX 3 possessionem 01 4 collecti* (s eras.) L 5 habens FOPU, habes cet . 6 sis] sit fort . hospitium FlLU, hospicium 0, hospitum cet . domus tue FPU, domesticis M 7 tuae. Peregrinus M 8 tecta tua F 9 supellectibus x, suppellectilibus LlM mobilibus 0 stipasse P1 de OP\', om. cet . 10 metator anguli ipse U 11 uernulorum 0 12 mercenarius LMU, cernarius 0 manes MO, inanes L, inanis cet . 13 domino] altissimo add. LMX socia et] societate LMx 14 anime LX 15 si LMX, om. Fl, ei cet . 16 mercis Lx &. 17 aequ 0, aeque LM ratio LM, ratione cet. et v perfectio v ducitur FOPU 18 qua OP1, quia cet . 19 iure] ore LMx 20 mondo F atque om. LM haut 0, aut Xl an] quam 0 21 qua OP, quia cd . 23 putas forter U 24 arbitror infirmiores FPU suae festinauerunt alienare omnia, quibus inhaerere timuerunt. tu igitur inter mortuos liber, qui in possessione terrena terra iam non es et terris emines, nec morticinorum contagione pollueris nec habitas in dormientium proiectorum sepulchris, quia in caelo sepelisti uitam tuam, quam in Christo abscondisti. nos autem non patiamur inuidiam perfectionis, sed potius accipiamus ueniam infirmitatis, qua negare non potes fortius esse manentibus quam alienatis rebus carere et spernere quod habeas quam non habere quod spernas. Sane considera ipsa, de quibus nobis adrogas perfectionem, uerba domini, et uidebis te principia pro fine posuisse. si uis, ait, perfectus esse, uade et uende omnia tua et da pauperibus. si in hoc sententiam terminasset, te falso arguerem et ultro exposcerem, ut mihi tamquam uicina. de similitudine eiusdem studii anima congratulareris, quia agonis inpleti palmam, quasi decimam illam drachmam inquam, in primo carnis parente perditam, intra domum tamen tandem accenso uerbi salutaris lumine inuentam in manibus iam teneremus; sed cum uideas quantae molis uerbum supersit, cum ipse dominus maiestatis adiciat: et ueni, sequere me, istam potius difficultatem considera et dilatato corde metire; tunc intelleges maiores tibi causas pro nobis superesse sollicitudinis quam esse gratulationis. facile enim nobis bona uel onera adposita pallium remittentibus exciderunt, et quae nobiscum non intuleramus in hunc mundum nec poteramus efferre 2] Ps. 87,6. 4] (Ps. 67, 7 et 87, 6). 5] (Col. 3,3). 12] Matth. 19,21. 16] (Luc. 15,8). 20] Matth. 19, 21. 25] (I Tim. 6, 7). 3 terri semines O1, terreni seminis FPU, terrae seminis v morticiniorum U 5 qui FU 6 abschondisti F 7 qua FOPU, quia cet . 8 alienati r 9 habes LMrx quam] quod 0 10 perfectione L\'Orx, perfectiones L1 18 terminas FPU te 0, neo te cet . falso 0, falsi l ft ca. 15 similitudinem 01 animo (l • m. rec.) M 16 dragmam Q) inquam scripsi, quam w 17 parentem U1 18 saluatoris L 19 superdilfttftto sit] suum sit LMrx 21 difflcultatatem L diffuso P 22 intelliges Uv, intellegis FOP, intelligis cet . nobis om. M 23 honera X, honora P 25 tuleramus LMrx mondum P nobiscum, quasi mutuata reddidimus nec ut cutem a carne distraximus, sed ut uestem a corpore deposuimus. Nunc opus est, ut quae uere nostra sunt dependamus deo, hoc est cor et animam et corpora nostra exhibentes in hostiam uiuam, ut scriptum est, domino nosque ipsos aedificantes ei in templum sanctum in ipso lapide angulari, qui nobis sanctificationis nostrae formulam in semet ipso dedit et ait: sancti estote, quoniam ego sanctus sum. quae . igitur nobis gratia, si in alieno tantum fideles fuerimus, nisi de proprio seruiamus, id est de libero uoluntatis arbitrio ex toto corde nostro et ex totis animae nostrae, ut scriptum est, uisceribus diligentes deum? in quem nos affectum lacessit propheta, qui dicit: uoluntarie sacrificabo tibi. hoc enim acceptum et placitum coram deo, ut bonum nostrum sit uoluntarium, qua recipiamus quae nostra sunt, paradisi scilicet domum et uitam aeternam, in quibus creati sumus; quam si ab huius terrae in quam damnatione deuenimus possessione purgati receperimus, tunc uere ut ab exilio in patriam restituti uel a peregrinatione longinqua in genitalem domum reduces poterimus dicere: portio nostra dominus in terra uiuentium. Quamobrem temporalium quae in hoc saeculo habentur bonorum relictio siue distractio non decursus stadii sed ingressus nec ut meta sed ianua est. non enim athleta tum uincit, cum exuitur, qui ideo nudatur, ut incipiat dimicare, cum legitime certauerit coronandus. et natator amnem 4] Rom. 12, 1. 6] (Eph. 2, 21). 8] Leu. 11, 44. 11] (Deut. 6, 5; Matth. 22, 87). 13] Ps. 53, 8. 14] Philem. 14. 20] Ps. 141, 6. 26] (II Tim. 2, 5). 1 mutata Lrx reddimus FPU carnem a cute LMrx 3 uere LMr, uera cet . 5 nos ipsos aedificemus M 6 ei om. M, et Lr in om. F 8 quae igitur-I. 21 uiuentium om. r 10 libro LX uoluntati F 12 uiribus v dominum LM lacessit] accersit L 15 qua OPl, quo cet., quatinus v 17 ab om. LMX huius (h ex b) L dapnatione M possessionem X, professione FPU 18 uero FPU, uero uere LM ut om. F 22 ob rem ex arborem X 24 ut] ut uis LMrx tunc FLPUrx 26 interpositus U interpositum superaturus exuitur, nec tamen hoc tanto apparatu, quod se dispoliauerit, transnatabit, nisi totius corporis nisu et omnium scita mobilitate membrorum et propulsu pedum et remigio brachiorum et lateris inlapsu torrentis inpetum scindat et laborem natationis exhauriat. Video tamen nobis et in beato patriarcha Iacob huius expeditionis ordinem prolusisse, cum illum lego, posteaquam torrente transmisso praemissis curarum suarum oneribus id est facultatum corporalium et necessitudinum inpedimentis solus in tabernaculi loco remanserat, deo conluctatum, cum extorquenda benedictione praeualuit et illud caelo terrisque sacratum Israel nomen accepit. in quo tametsi principaliter sacramenti salutaris praefiguratio esse uideatur, quod uidelicet in Iudaeorum typo hoc est corporis sui sobole Iacob praeualuerit domino, sicut ille populus in eius passionem Pilato extorquendam praeualuit, sicut scriptum est, cum dicerent: crucifige, crucifige, et inualescebant, inquit, uoces eorum: attamen in huius nostri nunc ratione sermonis eatenus usurpanda uidetur historia, quatenus imaginem euangelicae praeceptionis operata est, ut illo uidelicet exemplo intellegamus non posse nos esse idoneos ad congrediendum deo, cui utique congredimur, cum uerbum eius inplere nitimur et in uirtutes diuinas imitatione ipsius praeualere conamur. itaque ad corripiendam uitae uiam capiendumque dei uerbum et praeualendum in regnum caelorum, quod a diebus 6] (Gen. 82,24). 17] Luc. 23,21. 25] Matth. 12,13; Luc. 16, 16. 1 neque LMrx tantum LMrx 2 quo LMrx despoliauerit Lx, eipoliauerit U transnatauit P, transnauit P nisi se FPU 3 cita M proculsu 0, propulsum F 4 braciorum 0 5 nationis x1 natationis laborem U 6 petriarcha r1 7 prelusisse F, preluxisse U, profuisse LMr 8 torrentem rx praemisissis U honeribus X, muneribus FPU id est om. X 9 necessitudinum] sollicitudinum M 10 cum] cum in MX\' 11 terris U 12 sagratum x1, sacramentum 0 14 subole rx 15 passionem 0, passione cet . 16 extorquendam LlO, extorquenda cet . 17 inquid rx1 18 nostri om. LMrx 20 praefectionis (f in c corr.) F in illo FPU 21 nos om. Lrx esse] adesse LMrx dño LMrx 22 cui utique] cumque 0 Iohannis uim patitur ut a diripientibus, idonei esse non possumus, nisi omnia, quae uel amore uel cura, si in itinere istius saeculi nobis adhaereant, inpediunt et retardant, ante obitus nostri uesperam praemittamus et inde per totam huius saeculi noctem adprehendere et tenere Christum sollicita spiritalium operum ac studiorum contentione luctemur nec diuellamur a caritate Christi sicut Iacob ab eius amplexu, nisi extorqueamus benedictionem. atque utinam ad salutaris insigne luctaminis neruum femoris nostri maiestatis suae timore percutiat, quo obstupescente infirmabitur uirtus carnis et spiritalis gratia conualescet. in Iacob tamen ad Iudaicae sterilitatis et deprauationis typum percussi femoris neruus emarcuit, eam filiorum illius partem indicans, quae degenerans a fide patrum destitit deo esse fecunda, unde habes, quia fecunda in filiis infirmata est et a praeceptis auctoris sui deuia in erroris sui semitis claudicauit. Sed nihilo minus et nobis cauendum est, ne steriles appareamus in conspectu domini neue debili pede in eius itinere claudicemus et ut potius corporeis fructibus infecundi illum de diuinae manus ictu femoris paterni stuporem ad continentiae rigorem trahamus, ut enerues cupiditatibus, quibus uirtus fidei subneruatur, confirmemus animam castitate, quam apostolus docet, quam etiam carnales athletae diligenter tuentur. quo nobis inpensiore studio seruanda est pro illa inmarcescibili corona luctantibus, cum etiam pro temporali et fragili corona 7] (Gen. 32, 26). 14] I Reg. 2, 5. 17] (III Reg. 16, 21). 22] (I Cor. 9, 25). 1 ui petitur 0 ut scripsi, om. FU, txp. P, et cet . diripientibus] obtinetur add. LMX, occupatur add. Sacch . 2 si otn. LMrx 3 adherebunt LMrx1 ne nosTpediant et retardent M 4 et oni. M, de Lrx 7 Iacob] iob U 8 ad] et ad LMrx 10 quod rxl 11 sterelitatis Lrlx 12 deprauationis] nomen add. U 13 illius] eius Mv 14 pr . facunda 0 15 sui auctoris LM 20 stupore FPU 21 trahamur F eneruis LMr, mti eneru|j ("u m. 3) x cupiditates FPU 22 quam] ut add. FPU 23 quam etiam Ov, et Lrx, etiam FPU, et etiam M 24 quod FOU, quo w que corr. L inpendiore OP1 seruandum FPU illa ex illi 0 inmarciscibili 0 decernentibus excolatur. quare sub hominum et angelorum spectaculis in huius mundi theatro ante dominum dimicaturi exuamur operibus aduersis, ut medicis operibus induamur. in hoc enim ipsum nos praeparari uult qui dicit: sequere me, ut adprehendamus eum, in quo adprehensi sumus ab ipso. qui nos illo uocat, ubi sedet ad dexteram dei in gloria patris, omnibus dicit: uenite ad me, onerati et laborantes, et inuenietis requiem animabus uestris. omnem enim, quantum in ipso est, hominem saluum fieri uult qui fecit omnes. nam et idcirco descendit ad nos, ut ad illum adscenderemus, ideo conformatus est corpori carnis nostrae, quae peccato seruiebat, ut nos conformaret corpori carnis suae, quae peccatum non fecit, ut uere ad originalem gloriam reformemur, si diuinam similitudinem Christi imitatione capiamus. nam in Adam solam nobis imaginem remansisse ipsa, quae opificium diuinae manus narrat, Genesis ostendit, in qua similitudo cum imagine dei in ipso adhuc hominis faciendi molimine nominatur, \'sed capite subsequenti, quo iam factus homo tantum ad imaginem dei scribitur, similitudinem quasi peccaturo fuisse subtractam indicat profecto futuri praescientia, ut reseruaretur hominibus in Christo, qui per oboedientiam pietatis suae reconciliauit patri mundum, quem inconciliauerat primi parentis inoboedientia. et ideo similitudinem dei, quam seruus in cupiditatem dominicae aequalitatis elatus amiserat, 2] (I Cor. 4, 9). 4] Matth. 8, 22; Marc. 2, 14 et 10, 21; Luc. 5,27 et 18, 22. 6] Marc. 16, 19. 7] Heb. 1,3; Matth. 11, 28. 9] I Tim. 2,4; loh. 3, 15; Phil. 3, 21. 16] (Gen. 1, 26; Gen. 2, 7). 22] (II Cor. 5,19; Rom. 5, 19). 1 decertantibus M angelorum et hominum M 2 huius modi F 3 adinuersis r ut] et U ut-induamur om. M modicis Fl operibus LOrv, oneribus cet., ponderibus coni. Sacch., opibus coni. Lebrun 4 ipgud rx dicit] ueni add. LMr 6 illuc Lrx 7 et omnibus FptU omnibus-p . 210. 9 traham om. r honorati P1 9 uult saluum fieri M 12 quae] quod FPU 14 si] sed (ll m. 2) P 16 quae om. X 18 capitulo M 20 peccatori M, peccatorum LX substractam L1 prefecto U prescientiam FP, preseutiam U, praesentia L 22 mondum F1 P que U 24 elatus] clarus P XXVmi. Paulini Nol. epistnlre. 14 ipse dominus in formam serui exinanitus recepit, et homo, qui in superbia sua per fraudem zabuli ceciderat, in humiliatione domini altissimi prostrato zabulo per fidem ipsius in domini humilitate resurrexit. hic ergo pro nobis dolens et propter nos oboediens factus usque ad mortem crucis, uiam uitae nobis perfectionemque uirtutis non in uendendis tantum praediis et pretiis erogandis sed in sui sectatione proposuit. et quia dixerat: cum exaltatus fuero, omnia ad me traham, ideo dicit: ueni, sequere me. beatus qui tam proximo interuallo sequitur, ut dicat: adhaesit anima mea post te. quod illa tantum caritas dicere potest, quae finis praecepti et plenitudo legis est, id est de corde puro et bona conscientia et fide non ficta se ita inserit et adfigit deo, ut nihil extra deum amans dicat: et ego semper tecum. quare totus labor et plenum opus nobis in obseruantia et expoliatione cordis nostri est, cuius tenebras uel abstrusas in eo inimici latebras uidere non possumus, nisi defaecato ab externarum rerum curis animo et intus ad semet ipsum conuerso; non enim frustra dictum est: omni custodia serua cor tuum. Credo iam expertus sis quam laboriosum nobis et adsiduum uel cotidianum cum hoc hoste certamen sit et quantae in eo uersentur insidiae, quae illic uitiorum uirtus, quanta uirtutum infirmitas sit, quam prona eius ad prauitatem relapsio, quam piger ad deum nisus. nunc mihi illa prius clausa intra me discordia diuersae legis aperitur; nunc sentio uim legis aduersae, quae uelut iniecta manu captiuum me trahere contendit in legem peccati, et recognosco quoniam beatus ille uir 1] (Phil. 2, 7). 5] Phil. 2, 8. .8] Ioh. 12, 32. 9] Matth. 19, 21. 10] Ps. 62, 9. 11] Rom. 13, 10; I Tim. 1, 5. 14] Ps. 72, 23. 19] Prou. 4, 23. 2 diaboli LMx 3 diabolo LMx 4 dn5 humilitatis LMX 6 perfectionem L/1 7 preposuit U 8 et om. FPU 9 et sequere U 10 mea om. FP 11 dicere karitas M 12 ide ex idem 0 13 se ita e P, q se ita M, serta cet . inseret Lrx et om. FPU 18 couuersuso U 19 enim om. U 23 illi U 24 sit om. U 25 uixus FP prius illa U 27 ueluti LMrx 28 legem MO, lege cet . et] nunc M cognosco FPU mea potius infelicitate uritur et de mea affectione pro me dolens clamat: infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis huius? sed idem magister me recreat et re- Scit, ostendens mihi exitum salutarem, si tamen uelle adiaceat mihi, ut perfectionem merear inuenire gratia dei per legum Christum dominum nostrum, qui exorandus est, ut praeualescat inimicis nostris et tenebris superabundet, destruat in nobis aliena uel nostra et aedificet sua. quod etiam amicos dei orando meruisse cognoscimus, qui utique cor suum patiebantur, cum dicerent: cor mundum crea in me deus et spiritum rectum innoua in uisceribus meis, quo exorato iam securus dicit: proba me, domine, et scito cor meum et uide si uia iniquitatis in me est. sed ne hanc sui confidentiam sua magis uirtute quam dei gratia meruisse uideatur, idem dicit: quia tu, domine, possedisti renes meos. nihil enim, ut dominus ipse dixit, sine eo facere possumus, quia ipse est uitis uera et nos sarmenta eius. si in eius dilectione maneamus, non arescimus uiuentes suco radicis aeternae nec ad ignem amputabimur ira, sed ad fructum putabimur disciplina purgante nos euangelicae falcis acie, ut castigata luxurie palmitis nostri fructuosius pullulemus. Ergo inchoaturus agriculturam in nobis suam dicit: ignem ueni mittere in terram, quo uidelicet cor nostrum peccatis obsitum quasi agrum spinis horridum purget urens nos in uitiis et in sensibus luminans. ueterumque in nobis actuum stirpes salutari falce pius cultor insequitur, ut 2] Rom. 7, 24. 10] Ps. 50, 12. 12] Ps. 25, 2 et 138, 23. 15] Ps. 138, 13. 17] Ioh. 15, 5. 23] Luc. 12, 49. 1 uritur felicitate U 2 liberauit FIPUrx 4 adiiciat F, adijciat P, adiciat F 7 tenebras LM superabunt et r, superet et LMx1 distruat 0 I Pr, distruet 01 8 uel aliena uel F 9 orando om. M 10 et s. r. i. u. m. M 11 qui Ov, cui fort . 15 item FU domine] ff M 18 dilectione eius U arescemus v 19 nee] quae L T ignem] n add. X m. 3 amputabitur FlLOrx 20 purgantes F 21 luxuria FPU, h luxirie L1 nostre x1 pollulemus 0 22 incoaturus L, incohaturus U in nobis agriculturam U suam in nobis M 23 quod FU 25 luminis Lrx, carnis M 26 strepes U 14* residuam messis uetustae stipulam sermo ignitus accendat et animam nostram quasi campum nonae sationi praeparet, quae laetam uirtutum segetem eradicatis inpresso diuini uerbi uomere spinis libere effundat dignasque caelestibus horreis fruges perempta graminum noxiorum stirpe multiplicet. sed quia non agricultura tantum sed aedificatio dei sumus, qui gratia et spiritu eius ac uerbo colimur et struimur, aedificaturus nos eo itinere, quo post se uocat, isto opere praeparat, quo uenditis rebus absolui prius suadet; quarum cura uel amor quoniam mentis ipsius praestringit aciem et animam ab interioribus suis abductam ad exteriora sollicitat, dicit etiam nobis per prophetam: uacate et uidete, quoniam ego sum dominus. nonne et hic uidetur dicere: non potestis duobus dominis seruire? non enim otium nobis suadet hoc uerbo qui instanter orare et uigilare nos monet, ne intremus in temptationem, sed uacare a saeculo, ut occupemur sibi, uacare ab his negotiis, quibus inplicati otiamur deo. Itaque nouitatem uitae in nobis aedificantes necesse est, ut uetustatem destruamus, et quia nullum tenebris cum lumine et mammonae cum Christo potest esse commercium, oportet nouis ut uetera mutemus et occupationis pariter ac uacationis genere conuerso inplicemur quibus uacauimus, ut uicissim uacemus quibus fuimus inplicati, moriamur quibus uiximus et uiuamus uicissim his operibus ac studiis, quibus mortui 6] (I Cor. 3, 7; Eph. 2, 21). 12] Ps. 45, 11. 13] Matth. 6, 24. 15] (Matth. 26, 41; Luc. 12, 40). 18] (Rom. 6, 6). 1 accendat MOJO\', accendit O1, incendat cet . 2 satione 01 quae 0, que PU, qua LMX, qui Fr 4 spinis om. F libere FPU, liber cet . dignamque Lltfrx orreis LM frugem LMrx 5 quia FPU 6 gratia et om. FPU 7 ac] et U serimur LMrx 8 uocatis LMrx isto om. LMrx opere] ire M Tpat M 9 curam rxl 10 perstringit FLPU 11 adductam FPU ad] in LMrx nobis etiam LMrx 16 ut] et U uagare r 17 hiis L 18 itaque-p. 217,18 instituens om. r 19 distruamus 01 cum tenebris F 20 et om. FPU oportet] expedit v 21 nobis ut 0, nos ut FPU, ut nobis LMx, ut no- uis Chiffl. uitemus FPU ac] et FU uagationis L 22 UacabimulIX1 ut OP, om. U, et cet . uicissem U 24 hiis L ac] atque F fuimus, cum uiuorum essemus mortui et mortificantia gerentes in mortuis uiueremus. unde sanctus magister humanum et aequum postulat, ut sicut exhibuimus membra nostra seruire iniquitati, ita nunc exhibeamus eadem ministra iustitiae, mutatis dominis et studia mutemus. neque enim seruitutem aut libertatem deponimus conmutatione dominorum, sed tantum felicitatem adquirimus et seruitute in melius et libertate mutata, quando uinculum iniquitatis rumpimus et iustitiae iugo subdimur ac diuino timore frenamur, incipientes uersa in directum uia liberi esse peccato, cui seruiebamus in libertate misera iustitiae rebellantes. Nunc igitur uicissim deo serui et huic mundo rebelles ingredimur agonem et ipsum, cui seruiebamus, hostem freti domino prouocamus. recognoscis profecto, mi frater (nam experta communiter ut conmilitoni loquor), quanta nobis discordia et quantus hostis in nobis non carnis et sanguinis sed inuisibilium potestatum et nequitiae, ut apostolus ait, spiritalis, quibus carnalium uitiorum ministeria coniurant. unde et principes tenebrarum dicuntur, quia secundum apostolum tenebrae appellantur peccatores, quibus ut sui similibus daemonia principantur. sed et tota huius mundi figura, quae praeterit et per oculos corda prolectat, zabulicis praetenta retibus in qualibet sui specie laqueus mentis et gladius est. credamus prophetae quia in medio muscipularum ambulamus et inter opertos letalibus dolis gladios uita transigitur. excipit nos mundus iste uariis uoluptatibus florens et fallentibus uenenatus inlecebris. excipit nos innumeris anguis insidiis, cui 4] (Rom. 6,13). 17] (Eph. 6,12). 18] Eph. 5, 8. 21] I Cor. 7,31. 24] (Ps. 22, 4 et 30, 5; Sap. 14, 11; Eccli. 9, 20). 1 niuorum] uiui LM 4 eamdem U membra iustitiae ministra U 5 enim] aut add. LM 6 deponemus LMX mutatione FPU 7 mutate L1 10 libertatem miseram LMX 12 duo LMX mondo FP 14 experto U 16 quantus] est add. v 17 ait apostolus M spiritales 0, spiritalium coni. Sacch . 18 coniugant jf1, contingant L, contingunt M 20 suis FPU 21 principantur daemonia U mondi P m 22 xabolicis FlOPU, diabolicis F\' LMX ptenta (f x m. 2) M 24 qui FPU 26 iste mundus (mondus P) FP1, modus iste U 27 nos] notus LMX nomina mille, mille nocendi artes, ac saepe aperto certamine uiolentus adgreditur et candentibus petit telis, si latentibus non capit laqueis. sagittae enim potentes acutae cum carbonibus desolatoriis, quae uidelicet noxiis cupiditatum ignibus animam nostram perurant et a spiritus sancti habitatione desolent. quod cum accidit, diuersi nos hospites subeunt et fiunt inimici hominis domestici eius, qui nunc ambitionis uento inflant, nunc libidinum faces admouent, nunc auaritiae catenis adligant. quae una omnibus armata criminibus uel si sola nos capiat, et zabulo ad malitiam et homini ad mortem sufficit. Quid ergo agis, infelix homo, inter tantos missus hostes? quomodo repugnabis infirmus fortibus, armatis inermis? clamat beatus Iob multis zabuli telis sine cordis uulnere sauciatus: nudus exiui de utero matris meae; quis ergo me armabit contra tot agmina hostis aerii, ne nudus, ut ueni, reuertar in terram? ecce respiro confortor adsurgo. dominus inluminatio mea, dominus defensor uitae meae; si consistant aduersus me castra, non timebit cor meum. nec si propriae armis opis egeo, diffidam. habeo armamentarium Christi, de quo arma lucis usurpem, quibus principes tenebrarum et agmina noctis expugnem in caelestibus mihi aduersantia, uidelicet in conuersatione spiritali, quam terrenis debellare nituntur inlecebris. sed aduersum hos mihi ille armiger, ille signifer erit, qui uas electionis deo. ille lumbos meos cingulo castitatis adstringet, capiti meo galeam salutis aptabit, lorica iustitiae meum pectus includet. ille me totum proteget scuto fidei et dexteram meam, immo me totum in 1] Verg. Aen. VII, 336. 3] Ps. 119, 4. 7] Matth. 10, 36. 15] Iob 1, 21. 17] Ps. 26,1. 22] (Rom. 13,12; Eph. 6, 12). 27] (Act. 9, 15; Eph. 6, 14; Es. 59, 17). 1 numina U 2 certamine L 1X 1 3 potentes 0, potentis cet. 4 desolateris L1 5 perforant LMx a om. LM 6 desolaut LMX 7 homines O lX I 8 uento 0 s. 1 . 8 inflat LX admouet LX 9 alligat LX, ligant M 10 zabulo 0, diabolo cet . 12 tunctos U mistus coni. Sacch . 13 inermes 0 clamabat LMX 14 zaboli 0, diaboli cet . 16 aerei PU 19 aduersus 0, aduersum cd . 20 armis opes 0, opis armis LM 22 inpugnem F 24 debellare L 25 est uas M 26 adstringit X dexteram Christi factum gladio spiritus et uerbo ueritatis armabit, ut cadant a latere meo mille et dena milia a dextris meis. ille pedes meos in euangelii praeparationem calciabit, ut presso inpune uestigio super spinas et tribulos istius terrae ambulem et per aspera itineris angusti munito pede tutus ingrediar. nec a morsu metuens subditum serpentis inimici caput ipso, quod insidiosus obseruat, calcaneo conteram. quod quidem non de meae infirmitatis audacia adrogans loqui uindico, sed omni fideli . de uirtute Christi promittere, qui sicut uocat ea, quae non sunt, tamquam quae sint, ita potens est et de infirmis et humilibus suis, ut semper fecit et facit, fortia mundi istius et alta destruere. ideo nobis magistrum dedit, quem imitatorem habebat, per quem ad ipsius domini imitationem peruenire possimus. Nam ipse me magister in acie stare, in stadio currere, in agone luctari docet, liuidum faciens corpus suum et quae retro sunt obliuiscens et in priora se extendens atque ita fundatus in petra, ut etiam in infirmitatibus glorietur et cum infirmatur, tunc potens sit, omnia potens, ut ipse profitetur, in eo qui confirmat suos Christo, si qui pro nobis pugnat et uincit in nobis. quae causa dicendi apostolo fuit: sic currite, ut adprehendatis omnes. quod in agone terreno contra est, ubi non potest lucta nisi dispari luctantium sorte finiri, ut unius gloria alterius ignominia sit; in Christo autem, quia multi unum sumus, omnes ut unus currimus, et omnium consors ad unum bonum cursus est; et ideo 2] Ps. 90, 7. 3] (Eph. 6, 15). 6] (Gen. 3, 15). 10] Rom. 4, 17. 12] (I Cor. 1, 27). 13] (I Cor. 11, 1). 16] Phil. 3, 13. 19] (II Cor. 12,10). 20] (Phil. 4,13; Heb. 2, 18). 22] I Cor. 9,24. 24] Rom. 12,5. 2 dena OX, decem cet . 3 praeparatione LMX 5 angugusti F 7 insidiosui 0, insidiosius fort . calcaneum yl 9 loqui exp. 0 m. 2, mihi Roato . omni fideli om. M sed in mg. m. 1 add.: oi fideli promitto promittere FOPX, promictere U, promittoH L 10 sunt sunt F sint] sunt U 12 mondi P ut solet . istius om. M 13 imitatiotione" L 14 possu- mus LMx 16 libidum x1 17 obliuisceris F 18 fundatur X 19 sit omnia potens om. L 20 confirmat 0. confortat cet . si Ov, om. cet., scilicet Rosw . qui] quidem fort . 22 comprehendatis P\'U 26 concors LMx dicitur nobis: sic currite, ut adprehendatis omnes. quia scissura, ut idem ait, in corpore esse non potest, cui caput Christus est, quem communem sibi apicem una membrorum suorum conpago comitatur. quae quoniam sibi discrepare non possunt, curramus pariter, ut adprehendamus omnes sine aemulatione inuidiae cum aequalitate uictoriae, ut sicut in contentione currendi labor Christi sumus, ita in perueniendi fine Christi triumphus esse possimus et benedicat nos in corona anni benignitatis suae. Video autem quod in hoc certamine non magis uincere nobis quam uinci expedit, quia in nobis et hostis et amicus habitant. quis autem mihi amicior quam spiritus qui aduersatur carni, ne me trahat in legem peccati? aut quis inimicior nobis quam caro, quae aduersum spiritum pro interitu concupiscit? itaque meliora mihi amici uulnera, quae Christus accepit, ut sanaret me, quam uoluntaria inimici oscula, quibus mihi per inlecebras delectationum suarum caro malesuada blanditur, ut me quasi illo parricidali Iudae osculo paratis in captiuitatem meam prodat inimicis; quod tamen osculum dominus non ideo suscepit, ut pacem proditoris acciperet, sed ut suam ab alienato reciperet. quamquam et illud ad intuendum perfectae bonitatis exemplum teneri salubre sit, ut eo affectu, quo et inimicos diligi iubet, amicum osculum dederit pacis inimico, dilectionem reddens pro odio qui pro sua dilectione odium recipiebat. 5] (I Cor. 9, 24). 8] (Ps. 64,12). 15] Prou. 27, 6. 18] (Matth. 26, 49). 23] (Matth. 5, 44). 24] (Ps. 108, 5). 1 sic ex si X nt. 3 adprehendatis 0, apprehendatis L, comprehendatis U, apprendatis cet . 3 quem] quem ut LMX 4 cumpago P 7 currendi LlłlX, currendo cet . 8 possumus Fl coronam MX anni i om. LMx 12 mf| L amicitior OU 13 detrahat LX lege LUx inimicitior OU, inimicicior LM 14 aduersum 0, aduersus cet . 15 uul- 1. nera amici LMX 16 excepit LMX mea LMx 17 malesuada (,. tIł. rec.) M, malesuasa L 18 in illo FU parricidiali FPU 28 inimicus diligitur etiam (et LX) amicum LMX 24 odio x1 In promptu est ergo dignoscere: *** zabulus cum carne contendunt; praestat enim uinci bono quam uincere malo. itaque uinci uidetur in hoc saeculo cui tunicam suam alter abstulerit; at in Christo triumphat qui tunicam auferenti remittit et pallium. uicem iniuriae reddere humana ultio est; at inimicum etiam diligere uindicta caelestis est. uendere patrimonia et donare pauperibus stultitia huic saeculo sed sapientia deo est; at contra diuitiis incubare, pecuniam fenore augere, possessiones auctionibus, terminos dilatare uiolentia industria et quaestus apud hoc saeculum, sed apud deum crimen et poena est. ita si malo uincas, uictor uictus es, quia cum scelere uiceris, cupiditate superatus es. uictus uero uinces, si iusto cedas et tuae uoluntati uoluntas diuina praeualeat. euacuemur ergo nostris uiribus, ut diuinis inpleamur. uincamur corpore, at uincamus salute. meminerimus eius esse nos membra, qui uicit cum iudicatus est, qui cedendo superauit et cadendo in mortem resurrexit in gloriam, de suae passionis occasu ortum nostrae resurrectionis instituens. Hunc dominum uocantem sequamur, qui nos doceat cedendo uincere et moriendo uiuescere, interficiens in nobis quo mortificamur et uiuificans quo uiuamus. hic nobis deus, non aestimabitur alius ad eum, qui in terris uisus 3] (Matth. 5,40). 5] (ibid. 44). 6] (Matth. 19,21). 17] (Rom. 6,4). 21] Bar. 3, 36. 1 in-contendunt om. M dinoscere LX, dinoscere est (est exp.) 0; unde nictoria sit, ubi Christus cum spiritu addi uult Sacch.; locus certe lacunosus uidetur zabolus 0, diabolus FLPUX 2 euim] autem M bonum LMX uinci F malum LMX 3 uinel\'i L tonicam 0 et sic infra 4 at] an U, aut/1 remittet (et om.) 0 5 est ultio FPU, ultio Lx ad x1 6 c§lestis uindicta M 7 dare FPU stultia F 8 at] ut FLPx incumbere FU, incombere P pecunias LM possessionis Xl, possessionibus LM 9 auctioribus LMX uiolentia om. M 11 ita] itaque M malum LX, malus ex malfi M (sed in mg.: i malum) M ex est X qui FPU ut scelere uincereris LX, ut scelere uinceres M 12 es F s. I. m. 2, est Xl uincis F iniusto FPU 14 ut] et FPU 15 nos esse M corporis membra LMX 16 c§dendo LMPX 17 morte Lx gloria LMX 20 et moriendo om. U uiuiscere FP, reuiuiscere m LMx, reuiuescere r, om. U 21 uiuamus (*\' m. rec.) M diis LMrx 22 et non LMrx extimabitur FPU est et inter homines conuersatus est. quod quia non potest nobis caro et sanguis reuelare, ideo dicit: uacate et uidete, quoniam ego sum deus. excitor hoc loco in audaciam percontandi, ut dicam: quinam tu, deus, qui fecisti caelum et terram et apparuisti in rubo, qui fecisti magnalia in Aegypto, mirabilia in terra Cham, terribilia in mari Rubro? adhuc te, domine, nemo non credit, neque tantum Iudaei quamlibet labiis diligentes et corde longinqui, ut populus in lege formatus, sed gentes etiam sine lege uiuentes naturali sensu unicum summae potestatis dominum confitentur. quae igitur difficultas est uidere quod deus sis, cum et caeli enarrent gloriam tuam et inuisibilia tua per ea quae facta sunt intellecta conspiciantur? quid inpedit possidere? quid obest et alia curare, cum et occupatis hominibus in promptu sit conspicuam dei ueritatem cernere et manifestum summae prouidentiae lumen uidere? dies diei eructat uerbum, et nox nocti indicat scientiam; et uacare iubeor, ut te dominum esse uideam, cum hanc lucem etiam noctes sciant id est etiam principes uel operarii tenebrarum. Sed non frustra est, quod, se ipsa quae in multis saepe diuinitatis insignibus manifestauit ueritas, non nisi uacatione procurata perspici posse testatur. deum enim tantum in promptu est uidere, quod deus est. hoc, ut dixi, omnis anima uidet, ad hoc mens nulla caligat, hoc etiam infidelium fides recipit; sed 2] Ps. 45, 11. 4] (Gen. 1, 7; Exod. 3, 2; Act. 7, 30; Ps. 105, 21 et 22). 8] (Es. 29, 13; Matth. 15, 8). 10] (Rom. 2,14). 12] (Ps. 18,2). Rom. 1, 20. 16] Ps. 18, 3 et 45, 11. 19] (Eph. 6,12). 2 uenite et uidete LMrx 3 dns LMrx excitator FPU excitor- l. 23 testatur om. r audacia FMPU 4 percunctandi LX quinam om. M 5 rubro U 6 magna LMX ęgyptu x1 terra et LMOX Cham Ducaeus, chanaam FOP, chanaan LMX, chanan U 7 mari om. FP domine] deum LM 8 quamlibet om. FPU 9 in legem LMx 10 unicam 0 13 facte 01 15 impromptu X 16 dies] inquit add. LMx 17 eruptat U 18 dom 0, deum LM 19 etiam om. U esse sciant F 22 diuinitatibus U signibus M, signis LX 23 percipi FPU in promptum Lrx 24 quia LMrx dixit U, dicit F 25 perrecipitr, percipit LMx1 deum in Christo uel Christum in deo esse non uidet occupatus et curarum terrestrium nube circumdatus. uerbum enim carnem factum sapientiae huius mundi stultitia est; et ideo placuit deo ad confusionem sapientiae, cuius superbia non cognouit hic mundus sapientiam dei, per stultitiam praedicationis saluos facere credentes. Et hic est ille thesaurus agri, pro quo obtinendo etiam ager conparandus est, quia uidelicet salutis nostrae pretium in hoc est, ut deum dei filium ad carnem saluandam in carne uenisse fateamur, et haec est illa profligatis emenda patrimoniis margarita; sed non statim emitur, cum eius pretium praeparatur, quia plurimae interueniunt ipsi conmercio difficultates. aut enim mare interiacet aut praedo intercipit aut cupidior praeuenit aut praefertur opulentior. ideo ne existimes iam et conparasse nos gemmam, quia uides pretium praeparasse, neque aedificasse iam domum, cui aedificandae locum fecimus, cum uisibiles diuitias supellectiles pecuniam patrimonia uelut sordidos aggeres et inportunum rudus egessimus, ut in corde purgato quasi in terra uiua firmius stabilioris aedificii fundamenta iaceremus. sed sicut exhaustione ruderum nudata humo sub inmundis molibus multa aut nodamenta truncorum aut residua ruinarum aut pleraque noxii generis animalia et praecipue fetus aut cubilia uiperarum deprehenduntur, sic remota a nostro pectore temporalium rerum possessione et cura iam nobis ad inspectionem cordis nostri uacantes ab his, quae nos foras extrahebant, inueteratorum criminum nodos et inimicorum spiritalium latebras in nostris sensibus inuenimus. nunc 2] lob. 1, 14. 4] I Cor. 1,21. 7] (Matth. 13,44). 12] (Matth. 13,46). 1 occupata (ta in ras.) L 2 et in nec corr. P m. 2, nec FU curarum] animus add. M 8. l. m. 2 circumdata (ta ex tus) L enim] uidet FP\'U 3 sapientia FP\'U 4 deum rx 6 faceret F 7 pro quo] qui in hoe pro F 8 aer F 9 est F, est in hoc IJ, hoc ost LMrx 11 marmarita r 13 enim 0, om. cet . 14 et] etiam FU 15 praeparasse pciu uides M 17 suppellectiles LMr uelud r 18 egressimus r/1 19 aedificiis 01 21 nudamenta FLMPUr sed M in mg. m. 2: i nodamenta 23 festus 0 25 ad inspectionem FOPU, inspectioni LMrx 26 extrahebunt x1 nobis apparere incipit interior domus et illic repentia, quorum non est numerus. nunc tota infelicitatis nostrae patescit obscuritas. nunc demum quam longinqui a deo simus et quam mortui in conparatione uiuorum uidemus. Intellege haec et curam nostri anxio corde suspira, prouidens quia laus eiusdem domini in exitu canitur, ut spiritus quo coepti sumus gratia perficiamur et usque ad finem praecepti pareamus, cui uidemur in capite consilii paruisse. consilium enim dat, non praeceptum qui non dicit: esto perfectus, sed: si uis esse perfectus, quia libertas uoluntatis, quae bona cum est super legem est, non cogitur, sed suadetur et ipsa sibi lex est. quantum autem sit Christum sequi potes de apostoli sententia conligere, qua ait: qui dicit se Christum sequi debet, sicut ille ambulauit, et ipse ambulare. quomodo autem ambulauerit Christus docet alius magister: qui peccatum, inquit, non fecit, nec dolus inuentus est in ore eius; qui cum malediceretur, non remaledixit; tradebat autem se ad mortem iudicanti iniuste. sed et ipsius actione et praeceptis scire possumus quomodo ambulauerit. ad hoc enim uenit, ut uitam suam nobis in formulam et speculum uitae proponeret. non ueni, inquit, legem soluere sed adinplere, et quae adinpletio sit docet ipse dicens: nisi abundauerit iustitia uestra super iustitiam Pharisaeorum, non introibitis in regnum 1] Ps. 103, 26. 6] (Exod. 15,1). 10] Matth. 19, 21. 13] I Ioh. 2, 6. 16] Es. 53,9. 17] I Pet. 2,22. 21] Matth. 5,17. 23] Matth. 5,20. 2 patefecit F 3 sumus U 4 quam ex qui F uidemur U 5 cura quia at LMrx 6 eiusdem domini om. LMrxv ut] ut L, gt in (at m. 2) P spiritus scripsi, cuius spiritu M, spiritu cet . 7 quo om. LMr coepti sumus OPlrx, coepimus FMPqU, cepimus (mus in ras.) L gratia] eiusdem domini gratia LMrx 10 perfectus esse U 11 cum bona est M super 0, supra cet . 13 qua ex qui L, qui FPUr 14 et ille FPU ambulauit FPU 16 facit U non fecit inquit nec inuentus est dolus LM 18 remaledixit 0, maledixit cet . iudicantibus LMrx 19 pr . et om. FPU ipsius 0, de ipsius Lrx, de eius M, ex ipsius eet . 21 preponeret Ul non ueni— p . 221, 18 imitari om. r 22 sit om. LMX, sit etiam Rosw . 23 dicit LMxs caelorum. hoc enim est adinplere quod desit adicere. lex dicit: non occides; at iste: nec irasceris sine causa fratri tuo. lex adulterium interdicit; at ipsa ueritas curiosum in feminas damnat adspectum. ex quo uides quanto maior sit lege fides, cuius laus non ex hominibus sed ex deo est, quia legis circumcisio in aperto est, fidei in occulto. lex ramos peccati praefringit, fides radices eruit, quae nos non operibus sed sensibus inmaculatos facit, ut uere ad primordialem dignitatem hoc est dei similitudinem reformemur non solum corpore sed corde mundati. unde et apostolus deposita terreni hominis specie caelestem nos induere testatur et idem alibi iam ut indutum Christo uirum gloriam dei esse pronuntiat. Vide ergo quantum nobis agendum sit, ut non perfecti, sicut dicis, sed inchoati, ut probamus, itineris spatium perlegamus, qui iustitiam legis iubemur excedere, ut efficiamur iustitia dei, neque ex lege nobis actio sit, sed in uoluntate lex sit Christum sequi, deum imitari. et qui nos lege ipsa iustitiae suae iustiores et iuxta patrem suum uult esse perfectos, non solum humanas fugere culpas sed et diuinas poscit inplere uirtutes. quod quia tantae difficultatis esse perspicis in agone uersantibus, quantae gloriae est exhausta decertatione uictoribus, noli interim dum in scammate sumus, dum foris 2] Exod. 20, 13; Deut. 5,17. 3] (Matth. 5, 22 et 28; Rom. 2, 29). 11] (Col. 3,10; Rom. 13,14; I Cor. 11, 7). 16] Matth. 5, 20; II Cor. 5,21. 19] (Matth. 5, 48). 23] II Cor. 7, 5. 2 at iste 0, ait iste Lx, iste ait M, iste FPU, at ipse v nec] ne M irascaris LX\' sine causa om. FPll 4 in om. FPU feminarum FPU quantum 0 5 sed om. 0 7 peccata P1 prestringit U 8 sed LMIOX, tantum sed et cet . 10 sed] sed et LM 11 speciem O1, imagine LMX inducere U 12 ut] non F christum LX 15 incohati U 16 quid U 17 neque ut M actio sit] actio LMP sedsit bis exh. F 18 imitari] est add. LMr et om. MP\', ut ex et F qui om. Lrx nos] non 0, nobis U ipsa om. U 19 suae om. U iustior pi U et] sed pi U perfectus Fl pi U 20 nec M possit FPU 21 quot x1 difficultates x1 esse prospicis F, perspicis esse U 22 exausta Lrx1 23 in om. FOPU scammati U, scammate in textu, sed in mg. i in caumate M m. 2 pugnae, intus terrores, alta pro nobis sapere aut loqui; sed potius time et laborantibus conlabora spiritu et cooperare orationibus, ut per nos quoque destruat inimicum et defensorem qui elegit infirma mundi, ut confunderet fortia. Posce suppliciter: intellectum det nobis in uia hac qua nos uocat, ut uideamus quia ipse est deus qui crucifixus est ex infirmitate nostra, sed uiuit ex uirtute dei; infirmet nobis uirtutem peccati, ut confirmet uirtutis suae spiritum; conuertat et inopiam et abundantiam nostram, ut iustitia, qua indigemus, abundemus et iniquitate, qua abundamus, egeamus; nudemur criminibus et uirtutibus uestiamur; ferat nobis opem contra uoluntates nostras nec tradat nos desideriis cordis nostri, et aduersus carnem et sanguinem, zabulum et mortem, det nobis uictoriam, sicut Abrahae dedit aduersus quattuor reges, quos ille fidei pater hoc mysterio superauit, quo fides nostra, si confirmata sit spiritu principali, totidem corporis nostri elementa uerbo dei subiget. et sicut ille pro propinquo in regibus uictor, ita et fides pro anima, quae totidem sensibus uiget, uictrix, de exteriore homine triumphabit, in quo de totidem elementis conposito quattuor regum forma concluditur. sed sicut ille non multitudine nec uirtute 2] Rom. 11, 20. 3] Ps. 8, 3. 4] I Cor. 1, 27. 6] (Ps. 31, 8). (Ps. 45, 11). 7] II Cor. 13, 4. 13] Rom. 1, 24. 15] (Gen. 14, 15; \' Hebr. 7, 1; Rom. 4, 16). 17] (Ps. 50,14). 1 torrores L 4 confonderet P 6 suppliciter] ut add. Mv detu X I det nobis intellectum M 9 in nobis LMr uirtutem nobis F 10 et habundantiam et inopiam MPU, et inopiam et blanditiam Lrx, et in abundantiam inopiam F 11 qua habundemus P 15 et OX, uel U, om. cd . at habrae P, abrae F 16 regis 0, reges (at m. 2) M 17 superabit x1 quod fides Fps U, fides quoque M sic M confirmati FPU sint m simus corr. P m. 2, sumus FU 18 ut totidem M corporis nostri O, nostri corporis cet . subiget FLOspsU, subegit OxPlv, subigat M, subiret r 19 pro propinquo v, propinquo FOPU, propinque Lrx, quinque 3f, pro fratre quinque coni. Sacch . in regibus] regibus Lrx, regum M uicto uictor coni. Sacch., uictor extitit M ita fides quinque sensuum quibus anima uiget uictrix de homine exteriore triumphet M 20 exteriori U 21 de] et LMrx compositio r X legionum, sed iam tum in sacramento crucis, cuius figura per litteram Graecam T numero trecentorum exprimitur, aduersarios principes debellauit, cuius mysterii uirtute trecentis in longum texta cubitis superauit arca diluuium, ut nunc ecclesia hoc saeculum supernauigat: ita et nos non nostris opibus aut uiribus freti sed unica crucifixi scientia eleuemus ad ipsum oculos nostros, ut mirificet super nos misericordias suas qui saluos facit sperantes in se, quia ipse est conterens bella dominus, potens in proelio, qui nobis et fiduciam dimicandi et uiam uincendi dedit, cum iam triumphantem in se ipso naturam hominis portans ait: constantes estote, quoniam ego uici mundum.