Letter 18

From: Paulinus of Nola To: Victricius, bishop of Rouen Date: ~401 AD Context: Paulinus writes to the famous missionary bishop of Rouen after meeting his deacon Paschasius in Rome, praising Victricius's apostolic labors and recounting how he "abducted" the deacon to visit Nola — a letter linking the Christian networks of Gaul and Italy. Paulinus to his most blessed and venerable father Victricius. What our longing had not brought about for some time, the Lord suddenly granted to us beyond our hopes: the opportunity to write to Your revered Holiness through a member of the household of faith — and one who was especially our brother, belonging equally to you and to us in the Lord. For it happened that at Rome, during the most celebrated feast of the apostles' birthday, we encountered the blessed deacon Paschasius, our brother. Beyond the grace of our fraternal fellowship in the sacred ministry, we received him with all the more reverence and love because we learned that he belonged to Your Holiness's clergy in both body and spirit. But I confess our act of violence: though he wished to return from the city to Your Holiness, and though we approved his pious haste born of the most just desire, we nevertheless embraced him in our love for you and brought him to Nola — so that our humble dwelling there might receive through his arrival a kind of visitation from your presence.

XVIII. BEATISSIMO SEMPER ET VENERABILI PATRI VICTRICIO PAVLINVS. Quod optantibus aliquamdiu non contigerat, id repente insperantibus domino donante prouenit, ut occasio nobis ad uenerandam sanctitatem tuam scribendi per domesticum fidei et eum potissimum fratrem, qui in domino tuus pariter ac noster esset, daretur. accidit enim Romae nobis ad celeberrimum natalis apostolici diem concurrere benedictum diaconum fratrem nostrum Paschasium, quem praeter gratiam fraterni in sacro ministerio contubernii hoc uenerabilius amabiliusque suscepimus, quod de sanctitatis tuae clero et corpore et spiritu esse cognouimus. sed fatemur uiolentiam nostram, qua illum de urbe ad sanctitatem tuam redire cupientem, quamuis festinationem piam iustissimi desiderii probaremus, tamen in tuo amore conplexi Nolam perduximus, ut et hospitium illic humilitatis nostrae quaedam per illius ingressum tui 3] (Luc. 10, 36). 4] Es. 58, 9 sec. LXX. 5] Marc. 9, 22. 2 mutuae v, metuae 0 — finit ad seuerum 0 FLMOPU . — item eiusdem ad eundem XXVIII. L, ad eundem uictricium • XXXVI. M, incipit ad eundem secunda 0, epistola sancti paulini episcopi ad uictritium episopum ubi dilectione permazima qua ferebatur ad ipsum primo proposita quomodo ad episcopalem cathedram deo duce miraculose peruenerit: residuum autem epistole: in laudibus ipsius ad finem usque concludit U . — 7 beatissimo semper et] sancto et merito LM patri] ac dilectissimo fñ LM uicturio F, uictritio U Paulinus] epla XXIII add. F beatissimo-Paulinus om. 0, add . P* 8 contingerat L 10 domesticam 01 12 esset v, est LM, esse cct . accedit 0 14 pascasium LU 15 in OM, ut in cet . ministerio 0, mysterio M, misterio cet . conturbernii 0 hoc] eo LM 16 quod FOU, quo cet . -17 quia LM 19 desideri 0 20 in] ut iu L et ut M 21 illic om. M spiritus aura benediceret et diutius quasi quadam tuae gratiae portione frueremur, uidentes et tenentes eum, quem et institutionis tuae discipulum et uiae comitem modestia morum cordis humilitas mansuetudo spiritus fides ueritatis et sermo in omnibus sale conditus probabat. itaque da ueniam fratri nostro in nobis uel nobis in illo, quia sine illius tarditas arguatur siue praesumptio nostra culpetur, utrumque delictum caritas domini excusabit tibi, qua uel ille nobis parere conpulsus est uel nos eum non timuimus inuadere et pro nostro iure retinere, non adrogantia peruicaci sed corde puro et fide non ficta nostrum credentes esse quod tuum est teque ita uicissim reputaturum non ambigentes, ut illum non afuisse tibi duceres eo tempore, quo nobiscum fuisse cognosceres. nam etsi regionum interuallis corporaliter disparemur, spiritu tamen domini, in quo uiuimus et manemus, ubique effuso coniuncti sumus, ut unius corporis membra et cor unum et unam animam habentes in uno deo. Quamobrem spiritali speculo mentem erga nos tuam considerantes nosque conexos inuicem tibi de affectione nostri pectoris uindicauimus nobis ut unanimem animum tuum in fratre retinendo, gratia domini, quae tibi largiter data est, id ipsum operante, ut in corporis etiam tui membris et in uestimenti tui fimbriis diligaris, quamuis multos morarum illius dies perdiderimus, dum corripiente nos in sua misericordia domino ad emendationem spiritalem carnali aegritudine uerberamur. sed qui consolatur humiles et sanat contritos corde consolatus est nos in praesentia fratris nostri 10] I Tim. 1,5. 16] (Act. 4,32). 24] (Ps. 140,5). 26] II Cor. 7,6. Ps. 146, 3. 1 quedam F gratie ex gratione F gratiae tuae M 2 instrueremur FPU post . et om. FPU 3 uiae 0, uie tue PU, uitae tuae F, uitae LM 5 probat LM 6 siue ex sine 0 7 nostra praesumptio M 8 excussabit 0 nobis om. M pulsus U 10 sed] se U 12 %ita L deputaturum M, te putaturum L noua fuisse 0, non defuisse cet., non abfuisse v 13 diceres U quod FPU cognosceris 0 14 disparemus F, disparamur v 15 manemus] mouemur U 17 uno deo] domino FPU 20 unanime FPU, unanimae 0 21 qua et ibi L, quia et tibi FPU 24 sua om. M 25 uerberabamur r, emendamur FPU llVlill. Paalini Nol. epiatulae. 9 benedicti Paschasii, de qua dum refrigeramur in spiritu, etiam corpore reficiebamur; amicus enim bonus medicina cordis est, et bene duobus in unum coactis Christus interstat. Neque uero in infirmitate tantum nostra contribulatus et conpassus est, sed in nostri carissimi filii Vrsi, quem comitem indiuulsum peregrinationis suae habuerat, grauissimo languore diu confectus est. in quo et fidem eius et caritatem in domino plenam perspeximus. nam quantum ille laborabat in corpore, tantum hic in spiritu macerabatur. et ideo respexit illum dominus in huius humilitate, cumulans et hoc beneficium, usque ad mortem infirmatum fide tamen et labore Paschasii, in quem dominus experiri uoluit potentiam apud se sancti sui confessoris dilectissimi Felicis dominaedii nostri, de periculo inuenire salutem. per huius enim ipsius manus genitus, in lectulo baptizatus redit. praestabit idem dominus, qui illum orationibus sancti fratri nostro Paschasio et sollicitudini cum eo nostrae et inprimis ecclesiae tuae, te procul dubio semper in tuis ubilibet positis respiciens, redonauit: perducat in conspectum tuum incolumem et saluum et liberum peccato seruumque iustitiae. non ambigimus et ipsum, si ad te meruerit peruenire, magna fidei incrementa facturum pare Paschasio et te amborum magistro. Notum enim nobis fecit Tychicus tuus, carissimus frater et fidelis minister in domino, non quidem te magis quam in 3] (Matth. 18,20). 9] (Luc. 1,48). 19] (Rom. 6,18). 1 pascasii MO et de M dum OP, iam cet . refrigerabamur v etiam om. FPU 4 uero] enim U in om. 0 5 in om. U 6 indiuulsus 0 suae peregrinationis M langore FLMOlpl, labore Pl diu confectus est languore U 8 laborat FLl PU 9 macerabatur in spiritu FPU 10 usque] ut usque M, qui L 11 infirmatum scripsi, infirmatus w fidem 0 Paschasii in scripsi, paschasim 0, paschasi F, paschasii cet . 12 potentia LM 13 domine dii LOU, domine dei (dei <lnedli ex di F) FP nostri felicis (dnldii m. 2) M inuenire 0, inueniret cet . 15 rediit FMJJ 16 sancti LM, sancto cet . fratris nostri paschasii LM 17 te Lebrtm, et <u 18 ut perducat M 19 incolumen 0 20 ambigemus FOPU 21 pascasio OU 23 tichicus F, thiticus U, tyticus 0, Tytius v 24 in domino minister U te deum praedicans, quanta dominus per te lumina in obscuris ante regionibus accendisset, qui educens nubes ab extremo terrae, te quoque in lucem populi sui de extimo orbis eduxit et clarum fulgur in pluuiam uberem fecit. sicut terra Zabulon quondam et Nephthalim, uia maris trans Iordanen Galilaeae, qui sedebant in regione umbrae mortis, lucem uiderunt magnam: ita et nunc terra Morinorum situ orbis extrema, quam barbaris fluctibus fremens tundit oceanus, gentium populus remotarum, qui sedebat in latebris uia maris harenosa extra Iordanem, antequam pinguescerent fines deserti in ea, orta sibi per tuam sanctitatem a domino luce gaudentes corda aspera Christo intrante posuerunt. ubi quondam deserta siluarum ac littorum pariter intuta aduenae barbari aut latrones incolae frequentabant, nunc uenerabiles et angelici sanctorum chori urbes oppida insulas siluas ecclesiis et monasteriis plebe numerosis, pace consonis celebrant. quod quamquam in totius Galliae populis ut ubique gentium Christus operetur, qui totum orbem circuit quaerens dignos se et per nationes in animas sanctas se transfert et in uiis directionis ostendit se hilariter et omni prouidentia occurrit amatoribus suis, tamen in remotissimo Neruici littoris tractu, quem tenui antehac spiritu fides ueritatis adflauerat et potissimum in uas electionis excerpsit, in te prima refulsit clarius, incaluit ardentius et propius adparuit, et in quo sanctificaret illic nomen suum et per 2] Ps. 134, 7. 5] Es. 9, 1; Matth. 14,15. 11] (Ps. 64,13). 18] Sap. 7, 27. 19] Sap. 6, 17. 3 extremo F urbis 0 5 neptalin 0, neptalim cet . 6 iordanem FPU galileae LMO, galilee FP qui] et qui LMv regionem FPU 7 terra] iu terra v murinorum cu 8 situ] sicut FU fructibus U1 9 populi v, populis L sedebant v 10 arenosa LMU pinguesceret FLMPU 11 fines 0, fides cet . orta] orata 0 a] in F 12 corde 0 13 litterum 0 in tota 0, intuita U 14 barbaria 0 15 uenerabilis 0 16 consones 0, consona v 17 in 0, om. cet . galilee O1 ut] et v 19 digno 0 scatasse 0 20 in om. U 21 prudentia F 22 litoris LO tenui] fides add. L 23 et] in te M, te coni. Latin . in om. LM et in te potissimum ut uas fort . excerpsit Ov, om. cet . 24 primo FLM, pimo U 9* cuius nomen etiam solis ab occasu in omnem terram sonus eius exiret adsumpsit. Denique nunc Rotomagum et uicinis ante regionibus tenui nomine peruulgatum in longinquis etiam prouinciis nominari uenerabiliter audimus et inter urbes sacratis locis nobiles cum diuina laude numerari. haud inmerito, cum totam illic, qualis in Oriente memoratur, Hierusales faciem apostolorum quoque praesentia meritum tuae sanctitatis adduxerit, qui peregrinam memoriis suis urbem adfectu sanctorum spirituum et effectu operum diuinorum sedibus suis conparant, qui in te ipsum aptissimum sibi diuersorium reppererunt. iuuat uidelicet amicos dei et principes populi ueri Israel id est populi adpropinquantis sibi in ea urbe remorari et cooperari tibi, in qua cum angelis sanctis continua diebus ac noctibus Christi domini praedicatione mulcentur, in qua illis per deuotissima fidelium corda famulorum plurimae uirtutes amicae gratam requiem et familiare metantur hospitium, ubi cotidiano sapienter psallentium per frequentes ecclesias et monasteria secreta concentu castissimis ouium tuarum et cordibus delectantur et uocibus. et nunc illos intemerata uirginitas in sacri corporis templo tenet, ut in uisceribus pudicis requiescenti Christo hospites faciat. nec minore eosdem uoluptate sanctis operibus et pio ministratu inexpugnata. noctu diuque famulantium uiduarum pascit integritas uel subiugatorum deo coniugum arcana 1] (Ps. 18, 5) 12] (Ps. 148,14). 17] (Ps. 46, 8). 1 solis ab 0, a solis FMPU, solis L 3 rotomagum] grato magnum quoq; FPU, rato magum 0 et uicinis ante] uicinis etiam M, prouintiis ante 0 tenui] prius add. M 5 audiuimus FL loci nobilis 0 G haud 0, nec cet . merito P1 7 hierusales OP1, ierusalem FMP\', hierusalem LU 8 praesentia FOP, praesentiam LJIU qui] cui 0 10 affectu U diuinorum operum M qui 0, quia cet . in te] ante 0 11 repperierunt FPU 12 uiri 0 hisrahel 0 adpropinquantes 0 13 remoratri 0, morari FPll 14 angeli 0 15 deuotissimas 0 16 famulorum corda U uirtutis 0 18 psallentis sapienter LM per om. * FPU monesteria L, per monasteria M secreto LM 21 requiescente 0 22 uoluntate 0 23 in expuguatu U die noctuque U, noctu dieque (die ex diu) L, nocte dieque M germanitas, quae orationibus sedulis laetum in operibus suis Christum ad uisitationem non iam maritalis tori sed fraterni cubilis inuitat, cum ipso sanctisque eius uicissim mixta concubitu castitatis spiritibus uisitantium inmaculato amore confunditur. nunc uero per misericordiae uiscera reficiuntur et in filiis pietatis atque iustitiae conquiescunt, te in omnibus eruditionis tuae filiis diligentes et in te Christum amantes ac per hoc uirtutes dei id est potentiam in Christo suam in tua potissimum ciuitate, ut consortem te suum testentur, operantes. Gratia illi et gloria, qui opera manuum suarum non omittens omnem hominem uult saluum fieri et in agnitionem ueritatis uenire et pedibus euangelii toto orbe discurrens te quoque speciosum uerbi sui pedem facere, in quo exultaret ut gigans ad currendam uiam, et in praeparationem euangelicam pacis suae uestigio calciare dignatus est, ut per te quoque super aspidem et basiliscum ambularet et conculcaret leonem et draconem. ac ne tam inlustris lucerna sub modio taciturnitatis obscura latitaret, sic te apostolicae sedis euectu quasi super candelabrum sublime constituit, ut tota domo multorum inluminatione luceres. Sed quibus te itineribus ad uiam suae ueritatis adduxit? carnalibus muniis ad spiritalia suae uirtutis instituens creauit initio militem, quem postea elegit antistitem, et passus est militare te Caesari, ut deo disceres militare, ut dum labore castrensi corporis robur exerces, spiritalibus te proeliis roborares, confessioni spiritum firmans et passioni corpus indurans. quod diuinae prouidentiae circa te fuisse consilium ingens 12] I Tim. 2, 4. 13] (Es. 52, 7; Rom. 10, 15). 15] Ps. 18, 6. 17] Ps. 90, 13. 19] (Matth. 5,15). 1 orationis FPU 2 thori a 3 cum - l . 4 confunditur om. M 4 castitas L uisitantum Mv confunditur in coniungitur corr. L 7 filii U diligenter 0 amantis 0 9 suum esse M operantis 0 12 mittens FPU 15 gygans 0, gigas cet . 17 badaliscum U 20 euectum 0 21 nt] ut in M illumatione F, inluminatio L 23 munus FP, in uiis U ad] ac FP instituens om. FPlJ 24 in initio M antestitem 0 26 rubor 0 roboraris 0 postea exitus tuus a militia et ingressus ad fidem docuit. cum primo Christi amore suscensus ordinante ipso domino quandam operis sui pompam per insignem concilio militari diem progressus in campum es, toto illo quem iam mente respueras muniminum bellicorum praecinctus ornatu cunctisque mirantibus adcuratissimos in te habitus ac terribiles apparatus repente obstupefacto conuersus exercitu ante pedes sacrilegi tribuni militiae sacramenta permutans arma sanguinis abiecisti, ut arma pacis indueres, contemnens armari ferro, qui armabaris Christo. et ilico antiqui serpentis inuidia concitato in furias tribuno districtus in uerbera et uastis fustibus fractus nec tamen uictus es, quia crucis ligno innitebaris. geminataque mox corpori poena acuto testarum fragmine laniata inmanibus plagis membra substratus es, tunc mollius fulciente Christo, cuius tibi gremium lectulus erat et dextra puluinar. unde ad maiorem hostem necdum uulneribus obductis accensa potius eorum dolore quam fracta uirtute reparatus fortior prosiluisti oblatusque comiti de potentiore inimico gloriosius triumphasti. nec ausis ultra diaboli satellitibus superata ingerere tormenta capitalemque sententiam meditantibus, ut uel fine carnalis tuae uitae uinci desinerent, dominus noster fortis et potens et inuictus in proelio conspicuis mirabilibus pectora quamlibet obdurata confudit. nam carnifex, qui in itinere, quo percussorem tuum sacra uictima sequebaris, ceruicem tuam insultans minaciter adtingendi temeritate uiolauerat, quasi ictus sui locum praecurrente gladium manu palpans, excussis ilico oculis caecitate percussus est.s o Christi ineffabilis bonitas quantum in suos ostendit affectum! iniuriam confessoris sui non tulit inpunitam qui suis crucifixoribus rogauit 21] Ps. 23, 8. 29] (Luc. 23, 34). 2 suscensus 0, succensus cet . 8 sui OJ, suis Rosw . consilio U 5 miniminum U cinctisque 0 6 ad curatissimos 0 terribilis F 9 contemnes FPU qui LMO, quia cet . 10 armaberis U 13 framine F, fracmine L in manibus FLU 14 substratus Ov, subtritus cet . 15 gremium ex geminum 0 17 prosiliisti U 18 potentiori U 20 tormenta om. F medicantibus U 21 carnalis om. FPU 22 conspicuus 01 25 uiolauerit U 27 inefabilis (in ex m) L ignosci, contumeliam martyris statim ultus est qui passionem noluit uindicari. sed ea ipsa ira pietatis est. idcirco enim unus caecatus est, ut plures inluminarentur et ipse forsitan, qui oculos carnis amiserat, lumina mentis acciperet. statim denique maiore documento qui feralis custodiae ministerium triste curabant, quas ipsi artius innodatas et ad ossa depressas uel exiguo rogantibus uobis beneficio relaxare noluerant catenas, conuersa in conspectu ipsorum prece uestra ad deum Christum sponte de manibus absolutis fluere uiderunt nec ausi renectere quod deus soluerat ad comitem pauidi cucurrerunt, ueritatem dei pro confessoribus confitentes. quod auditum religiose et creditum comes principi suo cum testimonio militum retulit, et, ut ipsius quoque repentina ad clementiam de furore conuersio inter mirabilia dei numeraretur, factus est in te praedicator Christi, in quo esse deuouerat persecutor. puto et ipsum tamquam Saulem aliquando spiritu sancto dominus inpleuerat, quia et te sicut Dauid suum diligebat, ut sicut ille rex quondam, dum ad prophetas persequendos proficiscitur, affectus est, ita et comes ille respersus gratia domini, quae de fidei tuae 10 abundantia redundabat, qui ad puniendum confessorem uenerat, et ipse confessus abscederet. credidit enim et quos saeuiens praedamnarat ut reos laudans emisit ut sanctos et testimonium perhibuit ueritati qui testes fidei punire cupiebat. Quid ergo miremur tam potentem te esse meritorum, tam diuitem gratiarum, cum hoc tibi fuerit uirtutum in Christo rudimentum, quod longorum laborum paucis consummatio est? dubitemus etiam nunc an perfectus sis, qui de perfectione coepisti? et si legitime coronandus sis agone decurso, cum 16] (I Reg. 19, 23). 1 passionem] suam add. MUv 2 est] fuit M 3 et] et ut M forsan PU, forsam F 5 docimento 0 6 quasi FPU 7 nobis F 11 deus in mg. add. L 12 testimonii 0 13 dementiam FPU 14 domini FPU 15 in quo] qui M 18 dum om. FU affectus v, effectus 0, propheta effectus cet . 20 uouerat FPU 22 praedamnaret L testimonuit 0 25 fuerit tibi F 26 rudumentum L longuorum 0 28 legiptime U cum currare] concurrere U currere coeperis a corona? quis daret nobis pennas sicut columbae? et uolaremus ad te et requiesceremus in conspectu sanctitatis tuae, coram in ore tuo Christum dominum admirantes atque uenerantes, tergeremus capillis pedes illius in tuis pedibus et lacrimis rigaremus et in illis cicatricibus tuis quasi dominicae passionis inpressa uestigia lamberemus. suauiora enim sunt uulnera amici quam oscula inimici. uae mihi misero peccatori inmunda labia habenti, cui fructus iste non contigit, cum in manu fuerit. Meminisse enim credo dignaris, quia sanctitatem tuam olim Viennae apud beatum patrem nostrum Martinum uiderim, cui te dominus in aetate inpari parem fecit. ex illo igitur licet breui notitia te attigerim, tamen magna dilectione conplexus sum et quanta tunc licuit copia ueneratus sum sanctitatem tuam et me ac meos, qui te absentes, tamen quia iungente Christo unum sumus, per me uidebant, commendaui in aeternum tibi, gaudeoque nunc, quod hoc saltem mihi gloriari licet, quia faciem tuam in carne uiderim, sed lugeo neglegentiam infelicitatis meae, quod occasionem tanti boni ignarus amiserim et contenebrantibus me illo tempore non solum peccatis, quibus etiam nunc premor, sed et curis huius saeculi, quibus nunc propitio deo liber sum, sacerdotem te tantum, quod in medio erat, uiderim et, quod inerat insignius, martyrem uiuum uidere nescierim. Memineris, quaeso te, nostri in illa die, qua ad te innumera meritorum tuorum cohorte comitatum ornamentisque felicibus comptum et infulis pariter atque adoreis coronatum et niueas sacratorum antistitum uittas et floridas confessorum purpuras occurrentium manus adferent angelorum teque ipsum 1] Ps. 54, 7. 5] (Luc. 7, 38). 7] Prou. 27, 6. 8] Es. 6, 5. 1 si quis uel columbae, ut uolaremus expectes 3 deum Mv 5 pr . in om. 0 7 suauia L, suauis F, suauius PU sunt om. FPU 9 contingit U 11 aput L martynum 0 12 te om. 0 ex] et FU 16 ingente 0 17 saltim L 21 et] etiam FPU 23 erat M 25 in illo in illa L1, in illo FPU ad Rosw., om. w te] tibi M 26 00herte 01 comitato FMPU 27 compto M coronato M 28 antestitum 0 Horida FPU, floride 0 29 purpura FP9U ut argentum igne examinatum et aurum in fornace saeculi huius probatum ipse summus auri sui argentique purgator accipiet et ut pretiosam diademati suo margaritam rex aeternus aptabit nec tuarum tibi tantum praemia se debere uirtutum iudex iustus agnoscet, uidens innumeros circa te sanctorum utriusque sexus greges, quos illi cotidie institutis tuis generas, formula omnibus perfectae uirtutis et fidei; sicut et frater Paschasius ostendit, in cuius gratia et humanitate quasi quasdam uirtutum gratiarumque tuarum lineas uelut speculo reddente collegimus. uere tu beatus tot beatorum parens, tantae messis sator, centenum et sexagesimum ac tricesimum fructum deo fecunditate tuae terrae efferens et mensuram parem de uariis partuum tuorum fructibus recepturus. te altissimus inter regni sui maximos nominauit, cui concessit facto aequare sermonem, ut et doctrina tibi uitae tuae sit et uita doctrinae. quo fit, ut nemo se audeat excusare discipulus uelut difficultatis imperio, cum prius adstringatur uirtutis exemplo.