Letter 16

From: Paulinus of Nola To: Jovius, a philosopher and friend Date: ~400 AD Context: Paulinus writes to a learned pagan friend, tactfully combining warm friendship with an argument that true wisdom requires acknowledging divine providence rather than attributing everything to fortune and chance. Paulinus sends greetings to his brother Jovius. Since our sons Posthumianus and Theridius were heading home from Campania, which they had visited for our sake, I thought it would be contrary to both duty and affection not to write to you, my kindred spirit. I was not only taking care to avoid the appearance of passing over the normal courtesies of our friendship with unusual negligence toward you, but even more so this: that I not seem to judge wrongly of your attitude toward God if I were to pass you by unsaluted — sending these men of religion on their way as though you shrank from holy men. For you are surely recognized as a man devoted to the Christian name and an admirer of our way of life. So receive them gladly — judging not them from my letter, but my letter from them. For with the highest holiness they made it their business to make your visit part of their religious duty: either they considered it an act of piety to revisit your homeland without seeing you, or they thought it wrong to leave you without my greeting.

XVI. IOVIO FRATRI PAVLINVS SALVTEM. Filiis nostris Posthumiano et Theridio patriam de Campania, quam nostri gratia accessere, petentibus non scribere unanimitati tuae contra officium et affectum putaui, non ab eo tantum praecauens, ne uiderer communis obseruantiae studium insolita a te mihi neglegentia praeterire, sed multo etiam illud magis, ne de tua in deum mente secus crederer iudicare, si omnium scribendi tibi occasionem diligens per uiros religionis insalutatum te tamquam a sanctis hominibus abhorrentem praetermitterem, cum certe studiosus Christiani nominis conprobatorque propositi etiam nostri amore docearis. suscipe igitur libens non illos ex meis litteris, sed litteras meas de illis probans, qui summa id ipsum sanctitate curarunt, ut religioni haberent uel patriam te non adeundo reuisere uel te sine 1 silicam L, siliquum FPU 4 iam] iam in LM 7 praestetur] uale add. FP* — finit ad amandum VI. 0 FLMOPU . — incipit ad Iouium philosophum • XLIII. M, epistola sPi paulini ad iouium philosophum ■ XXXVII. L, incipit ad iouium clarissimum 0, epistola sancti paulini ad iouium clarum oratorem et philosophum maximum aduersus eos: qui dicunt non esse diuinam prouidentiam in rebus humanis aut electibus: sed omnia fortune et casibus deputant U 10 Iouio] claro add. FP\'U 11 posthumiano 0, postumino cet. teridio ii M1, theridiano 0 12 ad quam LM repetentibus LM 14 studio M 15 illo M 17 omnino LM, omnem v dirigens LM 18 insalutantium F aborrentem 0 19 coprobatorque v, conprobaturque 0, com-. ita probatusque cet . amator esse M 22 ut M relligioni U, irreligiosum M 23 haberent] ducerent M meis scriptis adire. apte autem mihi uisa est ad id quoque huiusmodi tabellariorum persona congruere, ut aliquid de pristina illa epistola responderem tibi, quam tu ad illas mihi litteras, quibus manifestum diuinae potestatis in elementis et curae circa nos beneficium praedicaueram, retulisti. nam profecto retines me de tuis scriptis id, de quo tunc gratulans responderam, conperisse; unde suaseram, ne casibus dei munus adscriberes et forte magis quam numine arbitrareris argentum illud sancti conmercii inter hibernos turbines et nautas auaros amisso custode seruatum, in illud potissimum litus eiecta naui, in quo familiare nobis oppidum, tibi patrimonium tutissimis rem nostram sinibus exceperat. Sed tu iterum mihi de tempestatis iniuria magis querulus quam de clementia dei gratus omnes motus elementorum, inter -quos diuina tantum manus humanam salutem tueri ualet, actusque nostros, quos summi domini potestas regit et pro nostris meritis uertit aut dirigit, uacuis fatorum fortunaeque nominibus tamquam aemulis deo potestatibus subdidisti. in quo ne te existimes deo detulisse, cum iniuriose potius, ut erat, dei beneficium esse nolueris, dicens ideo haec a diuina potestate secerni oportere, quia casum magis quam deum deceant mala, id autem sine dubio malum esse, quo periculum saepe homines aut damnum capessant. in quorum malorum, ut uideo, numero tempestates locas, quibus aut in terra agrorum saepe uastitas aut in naui naufragorum aerumna capiatur. sed hanc sententiam uideo de illis obortam magistris, qui 1 apta U quoque] quod F 2 tabellariorum huiusmodi U 3 illa pristina FPU 4 elementa M1 5 cura M1 7 comperiisse F* suaseram, ne] suas aerumnae F, suas erumne PU 8 asscriberes F, ascriberes MPU et] te F fortuna LM numine] minime FPU arbitreris FOU 9 iter U nautos 0 10 litus] luctus U 18 magisque rudus quam 0 14 omnis OPU elimentorum 0, clementorum U 16 domini om. U 17 uacuns U, uacui 0 fatuorum 0 18 nominibus I dcmonibtu cont. Sasacla., numinibus Ov, omnibus FLPU, ominibus M 19 nec FPU, nolo M 20 uolueris U 21 deum om. FPU 23 capessunt 0 24 potestates 0 quia FPU 25 uastatas F1 naui] mari coni. Ltbrun naufragiorum M 26 abortam U de illis obortam uideo M magristris 0 8* sapientia sua superbi sapientiam dei quaerere dedignati a finibus ueritatis exules agunt, adsertores opinionum suarum, qui missis per inane magnum mentibus euanuerunt, sicut scriptum est et probatur, in cogitationibus suis, et pro suis arbitriis opera dei et consilia finxerunt; illisque mare uel caelum casu regi commouerique uideatur, qui mundum istum aut sine rectore uacuum aut otiante neglectum deo fortuitis lapsibus uolui disputant aut nullo auctore conpositum ut principii, ita finis expertem, quod corporea, qua mundus iste, cuius singuli portio sumus, natura non obtinet, quia omnis conpago resolubilis, aut, quod stultius est, ex semet ipso creatum uolunt, tamquam ulla res ipsa sibi possit esse causa nascendi, ut sit eadem creator pariter et creatura id est opifex et opus, quae ut nomine, ita et genere ac statu discrepare perspicuum est. quis enim non uidet mundum istum corporeum ui incorporea gubernari totamque molem infusa atque permixta magno uniuersitatis corpori diuini spiritus mente, qua facta est, agitari ad uitam, temperari ad usum, contineri ad statum, ordinari ad diuturnitatem? Cum ergo constet quod cernitur aut sentitur alienae opis, ut consistat et maneat, indigere, non potest ambigi aliunde etiam ut crearetur eguisse. quod cum ita sit, omnia ex deo orta fateamur necesse est, quia nisi profanis in dubium uenire non potest mundum deo auctore confectum, proinde uentos et omnia, quae intra mundum partes molis eiusdem et quasi uiscera corporis sint, non ad alterius regimen esse referenda, quia neque regi continerique paterentur diuinorum operum uirtutes hoc est substantiae naturarum omnium in tanta 4] Rom. 1, 21. 5 fixerunt M1 illisque scripsi, illis quod 0, illis ergo M, illis cet . 6 mouerique FPU 7 sociante U deo neglectum LMv 8 lapsis FP nullo om. L copositu aut (situ in ras.) M ut 0, aut ut cet . nisi quod aut in ras. M 9 quo FPU qua] quia 0 iste] constat addendum cens. Sacch . 12 illa FPU 13 eadem] res add. U 14 et om. FP ao] et M 16 infusam 0 permista U, permixtam 0 19 diurnitatem 0 20 opus 0 22 crearetur ex creature 0 m. 2 25 mundum F s. I. m. 2 26 sunt LM discordia sui nisi ab ea tantum natura atque uirtute hoc est deo, uno omnium conditore, a quo uno fieri ordinarique potuerunt et cuius leges nisi seruarent, statum suum non obtinerent. multo autem ineptius est ullam culpare naturam et malam dicere, quoniam, si a deo omnia et deus bonus est, omnia profecto quae fecit deus bona. si qua autem sunt in arcanis statutorum eius altiora sensibus et cogitationibus nostris, etiamsi rationem eorum consequi et colligere non possumus, tutius tamen nobis est magis occultas esse rationes quam nullas credere, quia non ambigendum omnia dei, etsi nobis non sint perspicua, tamen esse consulta. Itaque si totum mundum deus, qui condidit, et gubernat, quo in loco uel cui creaturae casus et fatum aut fortuna dominabitur? si de motibus uel ordinibus astrorum, ut quidam uolunt, pendent, de igniculis non solum deo sed et mundo ipso minoribus, immo etiam mundi ipsius tertiam partem ministerio famulae lucis ornantibus, istam, quam deo aemulam facis, potestatem trahunt. nam certe diuinae potestatis est elementa turbare uentorumque uiolentiam uel excitare sopitam uel incitatam refrenare et furoribus tempestatum uel dedere uel eripere mortales. qua potestate cum omnis creatura pareat uni omnium creatori subdita, quomodo his diuina uis et potestas datur, quae non solum nomine creatoris sed etiam creaturae specie carent, uacua non spirituum neque corporum nomina gerendis uel significandis rebus aptata, si quidem et fors uerbum dubitantis sit et fatum profantis expressio et casus significatio cadentium uel accidentium? tamen ab usu erroris antiqui ob ignorantiam dei rationis inopes cassa 18] (Verg. Aen. I 52). 2 omnium-uno om. L 3 et ex ut F 4 illam FPU 5 bona] sunt add. U 7 archanis OJ 8 colligere et consequi FPU 9 tamen om. M est nobis U 10 etsi] esse etsi 0 11 occulta F 18 et] ant U statum FP, statuitur U 14 si de] fide FPU 15 geniculis FPU et] etiam M 16 etiam om. M ipsius mundi M 20 sopitam] positam Ov excitatam FPU 21 qua] sub qua fort . 22 pereat 0, careat coni. Sacch . 28 et om. U qui 0 numine coni. Lebrtm 25 si quidem] cum M 26 fatum LMO\', statum FPU, fanum O1 prosantis F, pro sanctis U 27 aocedentium FPU nomina, tamquam ideo numina quoque sint, in speciem corporatam stultis cogitationibus fingunt stultiusque, quam finxerint, donant honore diuino, unde et Spes et Nemesis et Amor atque etiam Furor in simulacris coluntur et occipiti caluo sacratur Occasio et tua ista Fortuna lubrico male nixa globo fingitur. nec minore mendacio Fata simulantur uitas hominum nere de calathis aut trutinare de lancibus. quod deliramentum ne uulgo inputemus aut nimium philosophos admiremur, Platone etiam delirante narratur, qui in gremio anus pensum Necessitatis exponit et tres ei filias addit concinentes et uersantes fusum et per fila ludentes, hoc scilicet lanificio autumans eas conficere res hominum et tempora cuique signata detexere. tantum abusus est humanis auribus adrogantia inanis facundiae, ut ridiculam anilis fabulae cantilenam non erubesceret scriptis suis, quibus de diuina etiam natura quasi conscius disputare audebat, inserere. sed nobis in illo sermonis tantum Attici comitas, non inanis fabulae spectanda concinnitas; quae demulcendis tantum auribus edita sunt, non debent sensuum fundamenta conuellere. Quin potius, ut ratio et ueritas docet, omnia operum dei, in quibus consistimus et quorum pars sumus, omniaque munerum eius, quibus inter uitae istius fragilis et caducae incerta regimur atque seruamur, ad ipsum referamus, nihilque ab illius potestate nostro remoueamus errore, quia, uelimus nolimus, ipse nostri ut omnium et creator et deus est. et quia, quantum est bonitas et sapientia et origo rationis est, nihil 8] (Platon. de rep. X p. 617 B). 21] (VergiL Aen. Il 6). 1 ideo] in do Mv numina URosw., numima FP, nomina LMOv quoque Rosw., quaeque MLOv, queque FP, qq; U 2 finxerunt pI, infinierinfc L 3 et Spes] spes FPU 5 figuratur FPU 7 aere de] 1 eootinentaa ne crede FPU chalatis PU, chalatus F 10 concinentes M 11 filia 0 autumans eas hoc scilicet lanificio M 12 signate Rosw . dextere Px 18 auribus ex rebus 0 facumdia U 16 illa 0 17 inanis est LM 20 ueritas et ratio M opera FPU 21 et-sumus om. FPU 26 quantum <0, quantus Rosw., quantus quantus Schot . in quantum et bonitas fort . quia quantus quantus est, bonitas et Lebrun distinguit nisi ratione constituit et ad materiam suae bonitatis creauit, ipsi omne quod sumus inpendamus et quae illi placita sunt studeamus discere et facere curemus. tunc defaecata mente purius intuentes uidebimus hanc esse ueritatem, ut a deo sint cuncta quae sunt, et hanc esse consequentiam, ut omnia dei facta pulcherrima sint et non sit malum quod bonum habeat auctorem, qui cuncta per mundum nostris usibus praeparauit et nostris utilitatibus agit et ita istius uniuersitatis opus condidit, ut alia ad seruiendum, alia ad exercendum, alia ad dominandum creauerit. itaque corporeis animalibusque naturis homines ratione dominamur. sed ne ipsa potestatis nostrae licentia resoluamur, utiliter exercemur aduersis aut spiritibus daemonum aut difficultatibus negotiorum aut ipsorum saepe elementorum motibus, uidelicet ut exagitati curis prudentiae et metui diuinitatis acuamur. a quo nos quae deberet magis gratificos domino aeterno facere securitas neglegentes facit. unde et magister gentium apostolus ait arcano diuinae pietatis consilio et magno humanae salutis emolumento opponi quosdam obices cursibus nostris et aduersis secunda mutari, ut morbos damna discrimina, quia tribulatio patientiae robur operetur, patientia probationem fidei pariat et praemium gloriae conferat. quod certe uirtus capere nisi uictrix non potest, non habitura uictoriae facultatem, nisi cum aliqua prius diffcultate certauerit. Quod cum prudentiae tuae, quam et ingenitam et eruditam habes, litteris quoque ipsis, quas utinam iam ut iudicio ita et studio sacris litteris posthaberes, potuerit intimari, quibus egregie clarorum in ducibus aut philosophis uirorum 21] (Rom. 5,8). 1 materiam] naturam fort., memoriam coni. Latin . bonitatis] rationis M 4 purius Ov, prius cet . 8 ita] ista PU istius om. M 12 resokatur FPU 13 demonium P saepe] etiam U 14 prudentiae Ov, prudentia cet . 15 metui (tui m. 2 add.) 0, metu cet. v nosque F, nos quoque 0 17 archano w 21 operatur FOPU 22 conferat] pariat U 25 ingentem U 26 ipsius FOPU ut om. 0 27 imiteri F 28 aegregiae 0, egregi§ uirtutes M in ducibus] indicibus 0 iudiciis aut philosophia uel in dictis aut factis coni. Sacch . uirtutes ad nobilem famam non nisi per labores et pericula emicuisse memorantur, admodum miror, cur in ueritate perspicua diuini muneris ita uolueris caligare, ut mirabilem illam nauis iactatae salutem et euidentibus signis procuratam nostrae rei diuinitus terra marique custodiam fortuitis euentibus dederis tantamque occasionem diuinae praedicationis effuderis. erige in summam sapientiae mentem tuam et ipsum ueri luminis fomitem Christum pete, qui fideles animas inluminat et pectora casta perlabitur. quod et te ita sentire docuisti, licet pro excusatione praetenderis inparem te adhuc et ideo non capacem dei, quia terrenis rebus et curis obsessus ab altiore suspectu caelestium quasi nubibus interpositis arcearis. sed utinam ista tam uere possis obtendere, quam facunde potes. arguit enim ipsa facundiae tuae doctrinaeque fecunditas uoluntatem tibi potius in sacris litteris parem quam aut uacationem aut facultatem abesse. non enim, opinor, dormiens aut aliud agens tantas oris aut pectoris diuitias coegisti. omnium poetarum floribus spiras, omnium oratorum fluminibus exundas, philosophiae quoque fontibus inrigaris, peregrinis etiam diues litteris Romanum os Atticis fanis inples. quaeso te, ubi tunc tributa sunt, cum Tullium et Demosthenem perlegis? uel iam usitatiorum de saturitate fastidiens lectionum Xenophontem, Platonem, Catonem Varronemque perlectos reuoluis multosque praeterea, quorum nos forte nec nomina, tu etiam uolumina tenes? ut istis occuperis, inmunis et liber, ut Christum hoc est sapientiam dei discas, tributarius et occupatus es. uacat tibi ut et philosophus sis, non uacat ut Christianus sis. uerte 25] (I Cor. 1, 24). 1 ad 0, sed FLPU, om. M emicuisse Ov, miscuisse eet . 4 nostrae F 8. 1. m. 2 regi 0 5 diuiuitus om. M seuentibus tn fluctibus seuientibus L corr. m. 2 7 summa M diuine sapientiae tuam mentem V 9 et] de FPU sentisse 0 10 in partem FPU non pacem 0 ( m. 2), incapacem cet . 12 arceare FPU ita FU 14 facumdia tna doctrineque tue U 15 potius om. FPU 16 ut opinor LM 21 demostenem 01 perleges FPU iam ex etiam 0 22 zenofontem FLOU 28 perlector FPU 24 tu] tu uero M 25 hoc] id M 26 et om. FPU 27 et om. FlLM pr . sis om. FMPU potius sententiam, uerte facundiam. nam animi philosophiam non deponas licet, dum eam fide condias et religione; conserta utare sapientius, ut sis dei philosophus et dei uates, non quaerendo sed imitando deum sapiens, ut non lingua quam uita eruditus tam disseras magna quam facias. Esto Peripateticus deo, Pythagoreus mundo. uerae in Christo sapientiae praedicator et tandem tacitus uanitati, perniciosam istam inanium dulcedinem litterarum quasi illos patriae oblitteratores de baccarum suauitate Lotophagos, ut Sirenarum carmina blandimentorum nocentium cantus euita. et quia licet quaedam plerumque de inanibus fabulis ut de uulgaribus aliqua prouerbiis in usum ueri ac serii sermonis adsumere, dicam non litteras tantum, sed et omnes rerum temporalium species nobis esse Lotophagos uel Sirenas. nam et uoluptatum pestifera dulcedo patriae nobis obliuionem facit, cum homini deum, qui est patria omnium communis, oblitterat, et inlecebrae cupiditatum illam Sirenarum fabulam ueritate cladis imitantur. nam quod illae Sirenae fuisse finguntur, id uere sunt inlecebrae cupiditatum et blandimenta uitiorum; habent enim in specie lenocinium, in gustu uenemum, quorum usus in crimine, pretium in morte numeratur. has oportet ultra Vlixis astutiam cauti non auribus tantum sed et oculis obseratis et animo quasi nauigio praeteruolante fugiamus, ne sollicitati 2 depones FMPU licet om. M dum] si M condies FPU coudias fide M religion 0 cousertis L conserta-ut sis om. M 3 uitare FPU sapientius Ov, sapientium cet. pr . dei] esto dei M natis 0 4 non] non tam Mv 5 eruditus plus facias magna quam disseras M dixeras JJ 6 phytagoreus 0, pictagoreus U, pitagoreus LM, pytagoreus P uere w 7 tandem om. M 9 oblitteratores v, obliteratores Q) bacharum FLMOP lothophagos M, lotofagos FLOP, letofagos U; et sic codd. I.14 ut] et Ros-co . 10 cardina FPU cautue P 11 manibus FPU fabule FPU 12 in usum] uisunt ex insunt F ueri ex seri 0 14 uel v, ut Q) 16 deum] domini FPU communis omnium M 17 cupidatum L, uoluptatum FPU illam-l.19 cupiditatam om. L claudis 0 18 sirenes FO, syrenes PU 19 uoluptatam F habent enim LMOv, habentem FPU, habentia Lebrun ex Vatic . 20 in uenenum L 22 sed et LOv, sed eet . obseruatio 0 23 praeteruolante quasi nauigio FPU solliciti F delectatione letifera in criminum saxa rapiamur et scopulo mortis adfixi naufragium salutis obeamus. Atque utinam uel nudis nobis ex istius mundi salo liceat euadere, si in tempore isto, quo in fragilitate corporea et possessionum lubrico tamquam in nauigii fatiscentis infida conpage fluitamus, exuere nos ad enatandum inpedimentis angentibus quasi uestibus madidis et fidem salutarem, qua in uirtute Christi dei uexillo crucis nitimur, quasi tabulam perfugii meminerimus inuadere, ut de rebus fluentibus spem solidam conparemus et de noxia cupiditatum materia aliquid ad innocentiam salutemque rapiamus, quo uidelicet ut deo seruientes cupiditatibus inperantes necessitatis modo desideria terminemus et necessarios habentes habitus non quaeramus superfluos apparatus, quia recordari admonemur nihil intulisse in hunc mundum neque auferre posse. quae ueritas in tantum ualet, ut de gentilibus quoque philosophorum, qui uel extremae ueritatis lineas celsioribus ingeniis attigerunt, inquirendae tantum, nedum sequendae sapientiae uacari non posse senserint, nisi pecuniarum onera quasi stercorum etiam in mare quidam proicerent. Sed tu diuisionem cum deo facito et quasi mutuo bene- Scio redde summo patri gratiam, qui tamen de his, quaecumque tibi donauit ingenita aut adiecit extrinsecus, te tantum a te reposcit. habeas licet tibi et tuis cuncta quae possides, tantum id curans, ut horum quoque largitorem deum esse fatearis. nihil enim habemus quod non acceperimus, qui in hunc, ut dixi, mundum nudi uenimus. ingenii autem tui facultates et omnes mentis ac linguae opes deo dedica immolans ei, 14] (I Tim. 6, 7). 26] (I Cor. 4, 7). 27] (Iob 1, 21). 2 adiixi v, adfigi 0, affixi cet . 4 si] et M corporeae 0 5 lubrica 0 infidg 0 7 qua] quia 0 8 uexillo ex uello Mm.2 profugii U 9 ut] et U coparemus M 11 quod FOPUv ut om. M 14 nihil <0, nos nihil v 16 gentibus OU philosophis U extremae LMv, extreme cet., extremas coni. Sacch . 18 consequendae M uacare FPU 19 quidam ut ex margine inlatum fort. dclendum 27 facultates LM, facultas cet. v 28 ei ex do M m. 2 sicut scriptum est, sacrificium laudis ore facundo et corde deuoto. ilico ut ad superna penetralia aciem mentis intenderis, aperiet ad te faciem suam ueritas teque ipsum reserabit tibi. nam diuinae ueritatis agnitu, id quoque, ut nosmet ipsos nouerimus, adsequimur. unde enim putas tantam miseris mortalibus uel superbiae uel ignauiae peruersitatem inoleuisse, ut non colentes deum daemoniis aut elementis subditis sibi seruiant, aquas ignem sidera arbores et simulacra uenerantes cum impiissima diuinae maiestatis iniuria? cuius nomine siue daemones sine creaturas colant, seruos honorant, pro quo his tenebris caecari merentur, ut quia deum uerum intellegere nolunt, etiam sui ignoratione feriantur; qua liberatur homo inluminatus fide, ut ordinem atque mensuram sui generis intellegens deo tantum, cuius unitas ineffabili trinitate censetur, se esse subiectum, ceteris uero omnibus creaturis, si rationabiles sunt, parem, sin uero corporeae, superiorem esse cognoscat. Qua mediocritate homo temperatus neque a salutis sorte delabitur neque a dignitate naturae fitque conscius ueritatis, conpos sapientiae, seruus iustitiae, liber erroris dominusque uitiorum, quibus anima non deo seruiens seruire damnatur, quae deinde ut proprii status exul per omnes cogitationum suarum aut alienarum opinionum deuias uias spargitur, per philosophos uaga ac per ariolos curiosa, superstitioni religiosa, religioni profana, spem inter ac metum semper ambiguis affectionibus pendens. hinc omni uento cuiuslibet doctrinae circumlata, quia diuini timoris uacua, sapientiae caput 1] (Ps. 49,14). 26] (Eph. 4, 14). 1 sacrificium laudis sicut scriptum est M 2 ilico autem ut M 8 neritas faciem U suam om. U 4 ambitu agnitu U 5 agnoueria mus U 9 siue—seu FL U 10 demonas MO colant M 11 caecare U 12 uolunt U ignorantia M, ignorantiae L 14 deura 0 16 sin uero Ov, si L\'M, sin FMPU, sui Ll 19 ueritatis conscius FPU 21 damnatus 0 22 ut] in FPU 23 spergitur F 24 ac 0, om. M, aut cet. v 25 inter spem LU 26 factionibus M omni om. FPU lã 27 sapientie M, sapientia FPU, sapientiam L non habet quasi truncis sensibus, unde intellectum rerum trahat, ubi sententiam statuat ignara; cum se frustra omnibus caelo terraque regionibus peruagata cogitatione distraxerit, in creaturis conspicuis et in nominibus uacuis casuum atque fatorum uim uniuersam, qua mundus agitur, constituit, tam falsi prauique tenax quam nescia ueri. Tua uero mens, quae ignita de caelesti semine diuinum iam spirat ardorem, in ipsam arcem sapientiae Christum fide praeuia dirigatur. potior est copia tibi in nostris quoque studiis possidendae philosophorum facundiae, dum aduersam ueris desinas amare sapientiam. melius enim tenere te potius diuina quaerentem quam quaerere disputantem. mitte illos semper in tenebris ignorantiae uolutatos, in contentionibus eruditae loquacitatis absumptos et altercatione uesana cum suis phantasmatis famulatos, semper quaerentes sapientiam et numquam inuenientes, quia quem nolunt credere deum intellegere non merentur. tibi satis sit ab illis linguae copiam et oris ornatum quasi quaedam de hostilibus armis spolia cepisse, ut eorum nudus erroribus et uestitus eloquiis fucum illum facundiae, quo decipit uana sapientia, plenis rebus accommodes, ne uacuum figmentorum sed medullatum ueritatis corpus 5] Verg. Aen. IIII 188. 15] (II Tim. 3, 7). 1 et quasi M truncis] carens FU et in uacuo spat . P* rerum intellectum U 3 dixtrasserat U 4 et om. U nominibus Rosw., ominibus LM, hominibus FPU, omnibus Ov ominibus-atque in ras. M 5 constituens M 6 praui quae 0, paruique F 7 diuina P 8 artem F 9 dirigatur preuia FPU potior est scripsi, paciscor ex M, patior ex cet . patior esse copiam coni. Clauerius, facio et copiam uel potior: est copia coni. Sacch . studiis om. FPU 10 possidendam LM facumdie PU, facundiam LM ueris aduersam U 11 melius] est add. LM potius om. M 12 dispitantem F1 omitte LM 18 uoluptatus 0 14 absumtoe Rosw., adsumptos LOv, assumtos FPU, assuefactos M fantasmatibus LU, phantasmatibus M 15 fabulantes M 16 qui U . deum credere nolunt U non non U 18 cepisse] reportasse M 20 quod FPU quo decipit uana om. LM decepit 0 uana] ima F, yma PU plenis Ov, plenus cet . accommode F post acomodes add. M: quod tunc ueraciter fiet cum ad uerae pietatis cultum postpositis erroribus uniuersis tota mentis intentione conuersus ne] non M exornans, non solis placitura auribus sed et mentibus hominum profutura mediteris.