Letter 12

From: Paulinus of Nola To: Amandus, bishop Date: ~397 AD Context: A letter in which Paulinus confesses surprise that Amandus keeps asking for more letters, given how long and tiresome Paulinus considers his own to be — then meditates on God's grace with characteristic Paulinian self-deprecation and warmth. Paulinus to the holy, deservedly venerable, and dearest Amandus. I confess I am amazed at the holy generosity and patience of your love — that from my letters, which I tend to write to you at excessive length and with more burden than grace, you nonetheless draw desire for my words rather than weariness. For you spur and excite me to frequent and lengthy letters by the grace of your own writings, in which "love from a pure heart and unfeigned faith" [1 Timothy 1:5] speaks a sincere affection "in the unleavened bread of truth" [1 Corinthians 5:8], and in turn stirs my own from the depths of my soul. So what shall I do? Shall I gratify you with a torrent of letters? But you have no need of my goods, and it is more fitting that I should be enriched by you, since the rich should give to the poor to make things equal [2 Corinthians 8:14]. Or should I rather consult my own interest and "set a guard over my mouth" [Psalm 141:3] to escape the danger of sin that comes from too much talking? But then again I fear I would be found guilty of disobedience, and might offend more seriously by failing you in not complying than by risking myself in not holding back. May the Lord therefore grant me an opening of the mouth toward you and set the lamp of his word before my feet, so that the night of my foolishness may be illuminated.

XII. SANCTO ET MERITO VENERABILI AC DILECTISSIMO AMANDO 13 PAVLINVS. Fateor mirari me sanctam caritatis tuae benignitatem et patientiam, ut de epistolis, quas ad te loquacissimas et pleniores molestiae quam gratiae facere soleo, tu tamen desiderium sermonis mei potius quam taedium capias, quandoquidem ad adsiduas et prolixiores litteras me lacessis et excitas gratia scriptorum tuorum, in quibus caritas de corde puro et fide non ficta in azymis ueritatis sincerum loquitur affectum ac uicissim meum ab intima mente sollicitat. quid igitur faciam? obtemperabo tihi copia litterarum? sed bonorum meorum t 4] (I Cor. 6,10). 12] (Ps. 15,5). 21] I Tim. 1, 5. 22] I Cor. 5,8. 24] Ps. 15, 2. i \' 1 illic (ic ex e m. 1) L 2 terrae 0 3 nam si — 1.4 possidemus om . 0 4 nicliil LM, nil v 8 signius 0 10 deum FPU committe 0 tunc M 12 deus coeperit F possessio] uale add. FP\'U . — explic L, explicit epistola quarta F, finit ad seuerum quinta 0 . FLMPOU . — epistola eiusdem ad eundem. XIUI. L, ad eundem • XXII • M, incipit • U. 0, Ad eundem. II. P, epistola sancti paulini episcopi ad amandum presbiterum, ubi de gratia dei sermonem intexens longa et lucida disputatione prosequitur U 15 Paulinus salutem F 1 19 sermones 0 22 azimis w sinceritatis uerum M non indiges, et me aequius est a te locupletari, quia diues pauperi conferre debet, ut fiat aequalitas. an uero magis consulam utilitati meae et ponam ori meo custodiam, ut periculum peccati, quod de multiloquio paratur, effugiam? sed et metuo rursus, ne inoboedientiae reus statuar et forte grauius offendam, si in te deliquero non obtemperans, quam si pro me timuero non scribens. Det igitur mihi dominus a domino oris adapertionem ad te et praetendat pedibus meis lucernam uerbi sui, ut nox insipientiae meae sicut dies inluminetur. soluat linguam meam in uerbum bonum, qui et asinae os in sermonem laxauit humanum. sum enim et ego unus de lapidibus uel iumentis illis, quorum praefiguratione asina tunc locuta est, mutam gentilis duritiae stoliditatisque naturam solutis deo linguis significans locuturam. ac, si placet, de hac ipsa dei gratia textum epistolae porrigamus, quia omnis nostra narratio in praeceptis et laudibus altissimi occupata esse debet, illi omne quod loquimur, omne quod uiuimus cum perpetua gratiarum actione dependi, cuius opere ac munere loquimur et uiuimus. ipse enim fecit nos, et non ipsi nos. ipse, inquam, dominus fecit nos, qui etiam reficit, iam ab initio per omnia quae operatus est et locutus in sanctis suis salutis nostrae id est reparationis humanae sacramenta molitus. nam iustum Abel ilico reparauit sancta generatio in Seth, qui ore consimili formatum ad imaginem dei retulit patrem. inde per ceteros a primo fonte decurrens permanauit uena iustitiae, et quamuis interueniente diluuio in uno quidem attamen iusto uniuersitatis peremptae 2] H Cor. 8,14. 3] Ps. 38,2. 4] (Prou. 10,19). 8] (Eph. 6,19). 9] (Ps. 118, 105). (Ps. 138, 12). 11] (Num. 22,28). 14] (Luc. 19, 40). 19] Ps. 99, 3. 23] (Gen. 4, 25). 27] (Gen. 6, 8. 7, 1; II Pet. 2, 5). 3 meo om. Lebrun 4 de] in F sed et Ov, sed cet . 5 statur L post . et] ac FPU 8 a domino om. FU et spat. uac. rel. P 9 ut] et F 12 unum F 14 duritiam P1 stoliditatis quae 0 15 locutura 0 ac] hac FPU 18 actione om. U dependi (me m. 2) M 19 ope M ipse om. F 21 refecit v 23 mollitus F abel 0, abel; M, abelum cet . 24 conformatum F, signatum U 25 prima FPU decurrens om. LM 26 manauit LM seminarium stetit, iam tunc operante mysterio unici redemptoris, ut per unum reconciliatio proueniret, quia per multos offensa uenisset. sed iterum generis humani processu relabente iustitia et crescentibus simul gentibus atque criminibus, ne rursus iniquitas hominum generis mereretur interitum, rursus electus qui pater fidei uocaretur, a quo et promissio regni et regis aeterni semen emergeret. quod multiplicatum fide gentium Christus inpleuit, qui patriarchis uisus, per legem praeformatus, per prophetas praelocutus et ipse adfuit, ut adinpleret legem et prophetas et quam lex operibus non ualuerat conferre medicinam gratia daret. Iam enim corpus omne, id est uniuersum genus hominum ita peruaserat peccatum, ut neque malagma debilibus et sauciis nec ligatura prodesset; corroborata etenim uitiorum ualitudine omnem humanae opis medelam fortior remediis morbus excluserat, et ideo uenit qui et uenturus est, conformatus corpori humilitatis nostrae, ut nos conformaret corpori gloriae suae, quia nemo nisi artifex operis sui potens est et figulo tantum in argillam suam ius est. ita dominus omnium, qui omnes fecerat, dignatus est ad nostra descendere nosque suscipere in corpore suo, ut reficeret eadem arte uel potestate qua fecerat. uenit autem non in sublimitate domini, quod erat, sed in forma serui, quod non erat. factus est ut homo sine adiutorio, qui est dei uirtus et dominus exercituum, adiutor et protector omnium. pro liberandis est mortuus qui erat inter mortuos liber. inter iniquos deputatus est qui iustificat inpium per fidem. sicut ouis ad interfectionem ductus 7] (Gen. 15,13; Rom. 4, 11; Gal. 3, 7; lac. 2, 21; Matth. 5,17; Ioh. 1,17). 13] (Sap. 16, 12). 17] (Apoc. 1, 4; Phil. 3, 21). 18] (Sap. 15,7; Eccli. 33, 13; Hier. 18, 6; Rom. 9, 21). 22] (Phil. 2, 7). 23] Ps. 87,5. 6. 27] Es. 53, 7. 12; I Pet. 2, 24; Ioh. 1, 29. 2 perueniret F 6 electus OUv, electus est cet . 7 multiplicandum M 8 patriarces 0 9 profetas 0 impleret FPU 12 hominum Ov, humanum cet . 13 peccatis FPU nec F malagina FU 14 neque PUt) glegatura 0 15 operis U medellam P 16 post . et om . 19 uis F omnes] omnia FPU 20 facerat 01 nostram 0 noslii L 21 uel] ac M 22 sublitate U 23 ut] sicut LM 24 qui; L est agnus ille, qui tollit peccata mundi. passus est mortem qui donat aeternitatem. Sed in causa tanti huius consilii et muneris animaduertere ipsius lumen est, qui nos inluminat a montibus aeternis, in quos oculis adleuatis uideamus isdem nos quibus perieramus itineribus inuentos rursus ex arbore, rursus ex uirgine, sed non rursus superbia praecipitandi, uerum e contrario humilitate redituri. nam idcirco rex gloriae et dominus maiestatis exinaniuit se formam serui accipiens et inuisibilem magnitudinem suam uisibili abiectione contexit, ut nos ueteri illo male conceptae adrogantiae morbo foris altos, intus obtritos in formam sublimitatis suae per formulam nostrae in se humilitatis attolleret. in hoc enim operatus est et operatur cotidie bonus dominus, ut diuinae conformationis gloriam consequamur, si nostrae in Christo conformationis exemplum sequamur, cognoscentes in altissimi moderamine temperatum naturae nostrae modum, ut supra nos ipsius gratia prouehamur, si iuxta nos nostri memores ambulemus. ad quam nos mensuram propheticus ille de numeris sermo conponit, qui dicit: non declinabimus dextra neque sinistra, sed regali uia ibimus. quod nobis Christus est, mediator dei et hominum, inter diuina et humana nos temperans et ad regnum suum regali uia ducens, ut corde humiles, opere sublimes, a sinistris id est peccatis, quae in mortem trahunt, adleuemur et a dextris nimiis id est praesumptione superba humilitatis lege reuocati teneamus salubrem mediocritatem, ne aut oculos nostros declinantes in terram conparemur iumentis, quibus non est intellectus, aut altiora nobis scrutantes euanescamus in 4] Ps. 75, 5. 8] Phil. 2,7. 19] Num. 21, 22; Deut. 2, 27. 26] (Ps. 16, 11). 27] Ps. 31, 9. 28] (Eccli. 3, 22). 3 numeris U 5 hisdem LMO 8 iccirco LP exanit L 10 illi FPU 11 male LPv, malae cet . 12 per om. U 14 confirmationis FOPU 15 cognosentes U 17 proueamur L 18 mores U profeticus 0 19 quo LMv dicit scripsi, dicitur CI) declinauimus FOPU 20 dextera LM 21 quod] qui F 22 regale 0 24 quem 0 25 nimis FU, inuiis v 26 nostros om. FPU 28 altiores Ux scruptantes U cogitationibus nostris. itaque non alta sapientes sed humilibus consentientes, in mensura qua mensurauit nobis dominus nosmet ipsos metiamur, ut angustemur in nobis et in domino dilatemur, non ut illi sapientes huius saeculi, quorum sapientiam dominus reprobauit ac perdidit et per stultitiam praedicationis exclusit; disputauerunt enim, inquit, ut absconderent laqueos, quia uidelicet in hoc omnis ars philosophorum laborat, ut adsertione fictorum lucem ueritatis obscuret et inanium contentionum laqueis sollicitatas a uero mentes inplicet et ingenii fraude decipiat et fuco sermonis inducat. Sed postquam exortum est lumen in tenebris, misericors et miserator et iustus dominus, frustra posuerunt in caelo os suum, qui etiam terrenarum rerum suaeque naturae nescii scrutantur caeli plagas et deum sine deo quaerunt. ideo defecerunt scrutantes scrutinio, et sagittae paruulorum factae sunt plagae eorum, quia corripiens sapientes in astutia sua dominus per infantium atque lactantium ora confudit nec in sermone regnum suum sed in uirtute constituit. unde ego quoque minimus omnium minimorum domini exiguorumque tenuissimus et infantium infantissimus audeo in uocem laudis eius erumpere, gratias agens domino altissimo, quoniam mysterium pietatis excelsae, quod in thesauris sapientiae suae habebat repositum, paruulis suis prompserit et sapientibus mundi absconderit, ne gloriaretur hic mundus in suorum uanitate sapientium, per quam obfusa 1] Rom. 12,16. 2] II Cor. 10,18. 3] (II Cor. 6,11). 5] (I Cor. 1,21). 6] Ps. 63, 6. 12] Ps. 111, 4. 13] Ps. 72, 9. 15] (Ennius tr. 277 V). 16] Ps. 63, 7. 8. 18] (I Cor. 3, 20; Ps. 8, 3). 19] (I Cor. 4, 20). 25] (Matth. 11, 25). 2 quam M deus M 3 et om. FU 5 ac] et U 6 exhausit 0 a 7 ars omnia M philosoforum 0 10 fuo (° m. 2) U 13 dominus et iustus FPU 14 celo os 0, columos U, caelum os cet . 15 inscrutantur LMOv, scruptantur U ut semper 16 refecerunt U scruptineo U sagiptae U 18 corripuit FPU astutiam suam F atque] et F 19 lactentium FLMv confundit LM 20 ergo 0 minimorum in rag. L 21 et infantium infantissimus L 8. I . 22 eius om. v 24 repositum] absconditum LM 25 sapientum F sibi caligine non agnouerat sapientiam dei. pax autem nostra Iesus, qui uenit, ut utraque unum faceret et omnia aequalitate conponeret, destruxit fortia et elegit infirma, spreuit sapientia et adsumpsit stulta, ut fieret aequalitas nemine sibi quicquam proprium uindicante, cum omnem hominem non nisi diuino munere salutis ac sapientiae conpotem necesse esset in domino gloriari. itaque exultemus cum tremore in domino deo nostro, qui est humilis corde et maiestate sublimis, idem sentientes in nobis quod in Christo, qui, ut supra dixi, idcirco nobis salutis gratiam per humilitatis formulam contulit, ut qui exaltationis spiritu cadere merueramus corde humilitatis resurgere disceremus. Quod autem bonus dominus crucifixus est et resurrexit, non solum ad destructionem mortis nostrae et ad reparationem aeternitatis operatus est, sed etiam ad praesentis uitae informationem, qua meritum adquirimus, quo uitae illius in aeternum beatae possessio praeparatur. cruci ergo fixus est dominus quo mysterio pietatis atque consilio? apostolus docet; ut solueret, inquit, parietem ualli interficeretque inimicitias et omnem huius mundi ambitum dispoliaret ac de uniuersa inimici potestate captiuans ipsam captiuitatem triumpharet, in sua carne suscipiens, inquit, similitudinem carnis peccati, non utique similitudinem carnis, quia omnibus deus ueritas et ideo uere et corporaliter uerbum caro factus, sed similitudinem peccati carnis, ut qui peccatum non fecit per suam 2] (Eph. 2,14). 3] I Cor. 1, 27. 4] (II Cor. 8,14). 7] (I Cor. 1,31; Ps. 2,11). 8] (Matth. 11, 29). 9] (Phil. 2, 5). 13] (Rom. 6, 4; I Cor. 6,14; II Cor. 5,15; Col. 3,1). 18] (Eph. 2,14). 21] (Ps. 67,19; Eph. 4,8). Rom. 8, 3. 24] Ioh. 1, 14. Rom. 8, 3. 25] I Ioh. 3, 5. 1 non ignouerat 0 3 distrux O, dextruxit U 4 adsumpsit] ellegit PU, elegit F stultitia. LU 5 quicquam sibi F uindicantem 0 hominem om. 0 6 necessario F 11 cordis humilitate FPU 15 operatus] reparatus U est om. F 19 interficeret FLU, interficiens M inii micias L 20 mundurn 0 despoliaret LM ac] et F 23 in omnibus FLMU 24 factum F\'V sed scripsi, est sed M, sit LOU, est sic F, est sit P, est Mv similitudinem 0, in similitudinem cet . 25 carnis peccati M ut] uidelicet coni. Sacch . inuiolabilem inpassibilemque naturam propter nos tamen, ut scriptum est, peccatum faciens, id est peccatorem susceptum in forma serui gerens. factus enim est pro nobis maledictum, ut nos maledicto legis absolueret; de peccato damnauit peccatum, id est peccati materiam, quae adhuc in illa Adae carne uiuebat, in ipsa quam suscipere dignatus est Adae carne uacuauit; ac sic parietem ualli hoc est peccatum, quod inter nos et deum separabat, destruens fecit utraque unum, non solum ut Iudaeorum et gentium fides in Christo coiret, sed ut in unoquoque nostrum, qui crederemus, natura sibi nostra congrueret et discordia, quae prius uersabatur in nobis, cum spiritali affectui carnalis anima repugnaret, pace fidei solueretur. nunc enim bellum illud antiquum, quo lex peccati repugnabat legi dei, aboletur in Christo, cum spiritus deo seruiens subactam sibi animam fide temperat et uicissim animam deo seruientem in omne obsequium caro ministra comitatur. Quam ob rem domini passione et resurrectione non solum ad spem ac fidem ressurrectionis instruimur, ut non sola resolutione carnali, sed et uoluntaria ab hoc saeculo recessione mori nouerimus et moriendo per fidem huic mundo uiuificemur deo. uita enim huius mundi amica mors animae est. ob hoc nobis apostolus dicit: mortificate in terra membra uestra. cotidie se ipse testatur mori, liuidum faciens corpus suum et obliuiscens quae retro sunt atque in priora se porrigens. in quo humilitatem pariter et sublimitatem docet, quia conteri corpus sine humilitatis spiritu non potest nec anima in caelestia surgere nisi mortificatione membrorum. 8] Gal. 3, 13. 4] Rom. 8, 3. 8] Eph. 2, 14. 14] (Rom. 7, 21). 28] Col. 3, 5. 24] I Cor. 9, 27. 25] Phil. 3,13. 2 faciens] factus Schot., se faciens coni. Sacch . peccatum (um corr. L) LO1 3 factum FPU est enim FLM 4 de maledicto M 5 peccati om. LM 7 uacauit 0 8 dum 0 10 ut om. FPU 11 uersebatur U 12 affectu UO anima; L 14 lec U lege F aboleretur F cuius FPU 17 comittatur FP, comictatur U 18 resurreaione U et infra 19 instruimur Bed et informamur fort . ut Ov, sed ut cet . resolutione] resurrectione FLM 20 et om. FLU 22 anime nrę (sed liYę m. 2 del.) M 24 cotidie 0, et quotidie cet . liuidum] nudum FPU attamen et ipsius nobis humilitatis seruanda mensura est, ut non nisi timore diuino humiliemur uni domino: dominum enim deum tuum adorabis et ipsi soli seruies, cui seruire libertas est. nemini enim subiectus est qui se soli deo subiecit, at contra omnibus infimis uel spiritibus uel aliis creaturis uel suis uitiis et cupiditatibus seruit qui uult liber esse iustitiae. est autem et sancta superbia et humilitas iniqua; nam et iustificatur superbia, quae huic mundo superbit et contemnit hoc saeculum omnibusque magnis eius et dulcibus ac speciosis abutitur, intenta caelestibus rebus et praeceptis subiecta diuinis. contra autem illa humilitas condemnatur, quae non ex fide sed ex ignauia mentis hominibus adducitur et humanam gratiam magis quam suam salutem curat, mendacii famula, ueritatis inimica, libertatis expers, iniquitati obnoxia, miscens aqua uinum, id est ueritatis merum aquoso adulationis eneruans. in huiusmodi humilitatem specialiter mihi uidetur uox illa contendi, quae denuntiat: uae dicentibus malo bonum et dulce amaris et iniustis iustitiam praedicantibus, quos et per Salomonem, sicut nosti, ueritas execratur. Bene autem nos breui psalmo sed pleno magisterio beatus psalmista conformat ad nostri moderaminis temperamentum, cum precibus suis praetendit meritum humilitatis, dicens: domine, non est exaltatum cor meum, neque elati sunt oculi mei. neque ambulaui in magnis neque in mirabilibus super me. et deinde qui se pro cordis humilitate respici depoposcerat dicit: si non humiliter sentiebam, sed 2] Deut. 6, 13 et 10, 20; Matth. 4, 7; Luc. 4, 8. 4] (Rom. 8, 20). 15] (Es. 1, 22). 17] Es. 5, 20. 19] (Eccli. 19, 23). 22] Ps. 130, 1. 26] Ps. 130, 2. 1 humilitate U 3 deum om. F ipsi] illi LM 4 nemini] non FPU 5 at Ov, ut cet . infimus FU aliis om. M 6 esse liber M 7 pr . et om. F 9 seculum hoc F 10 abutitura L 12 ex ignauia] eiiaU gua F 14 familia U 15 aqua uinum v, aqua uino 0, aquam nino cet . aquoso] aquis Ov adultationis F 16 inerbans 0 17 malum FP\'U 18 amarum FPU iniustitiam FP\'U 19 per] super L 20 nobis LM 21 conformans P1 ad exp. M 22 humiltatis F 26 deposcerat F, depopescerat L1 si om. FPU exaltaui animam meam; sicut ablactatum super matrem suam, ita retribues in animam meam. ideo retributionem postulat, quia non humiliter senserit, sed animam suam exaltauerit. nonne uidebitur discordare sibi prophetae sententia, nisi ita haec discernamus intellectu, sicut in ipsius spiritu et corde, ita ut sibi congruerent, fuere distincta? conuenienter enim et humiliter dictum est timore diuino, qui sacrificium deo, ut ipse testatur, spiritum contribulatum et cor humiliatum offerebat. salua tamen humilitate cordis idem exaltabat animam suam non humiliter sentiens, quia non terrena sapiens deo mentem habebat affixam, unicum bonum ducens deo adhaerere et ponere in deo spem suam. unde et apostolus, qui nos humilitatem docet dicens, ut ea potissimum imitatores Christi esse studeamus, hoc enim, inquit, sentite in uobis, quod et in Christo, qui non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed exinaniuit se formam serui accipiens; idem tamen ad exaltandam animam in superna et diuina nos prouocat, cum dicit: quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera et gloria dei patris. Quamobrem tenentes hanc et humilitatis et exaltationis regulam utrumque hoc, quod in peruersitate, quam supra dixi, peccatum habet, in directione, in qua docemur, gratiam obtinet, suis ordinibus mensurisque teneamus, pietate et humiliantes cor deo et exaltantes animam ad dominum nostrum. nihil nisi illum timeamus, nihil supra illum diligamus. iugo tantum ipsius, quod est suaue, et oneri illius, quod est leue, colla subdamus, ut supra omne potestatis inimicae iugum liberi in caelestia 8] Ps. 50, 19. 11] Ps 72, 28. 14] Phil. 2, 5. 18] Col. 3, 1. 27] (Matth. 11, 29). 1 ablatus M matre sua FLPU 2 retributio LM 6 cougruorent Mv, congruenter F, congruerunt eet . 7 quia FPU 8 humiliatum contribulatum U 10 exaltabam U 13 et om. F dicens om. pplU 19deiteract om. FPU 20 patis L 21 quando rem U humilitatem Ul 22 qua Ov 23 directione (sed s. 1. m. 2 i discretione) M, direptione L in qua Or, qua cet . 24 suisque F, si suis M pietate Ov, pietatem cet . 25 dififi Ov, deum cet . 26 igo U 27 honeri OlPU 28 iugnum U MYIllI. Psnlini Nol. epistnlae. 6 subuehamur. nam et ob hoc domini nostri iugum suane et onus leue est, quia terrenis nos et inferis eleuat et in excelsa regni caelestis attollit. leuitas enim omnis altipeta est et sursum uersus uigore subtilitatis ecfertur. Huic autem gratiae contraria peccati pondera deprimunt et in inferna deducunt, quae quanti sint oneris propheta testatur, cum gemens clamat: superposuerunt iniquitates meae caput meum, et sicut onus graue grauatae sunt super me. sed gratiae domino Iesu deo nostro, qui potens est liberare nos de corpore mortis huius per multitudinem miserationum suarum et diuitias bonitatis suae, quibus superabundat abundantiae peccatorum nostrorum et saluos facit sperantes in se. apud quem credimus quia et orationum tuarum pro nobis agantur excubiae. scimus enim quia a pueritia ipsi militans et sacris litteris enutritus nulla conuersationis terrenae et carneae labe pollutus inuenisti gratiam in conspectu altissimi et pro nobis de silua huius saeculi ad gregem uel ad currum domini sero captis, quoniam multiplicatae sunt iniquitates nostrae super capillos capitis nostri et indigni sumus, quorum nomina diuinis auribus ingerantur, ne forte et labia tua inmunda fiant cum nos nominaueris, et necesse sit os tuum igneo carbone perstringi. potes tamen uel humilitate uel fiducia uatis antiqui dicere: domine, dimitte illis, aut dele me de libro tuo. quod ille diuini conloquii particeps, non salutis suae neglegens nec insolens domino, profundi arte consilii ausus est dicere, ut domino iusto 7] Ps. 37, 5. 9] Rom. 7, 24. 10] Ps. 50, 3. 11] Rom. 2, 4. 12] Ps. 16, 7. 18] Ps. 39, 13. 21] (Es. 6, 5). 23] Ex. 32, 32. 1 subueamur LlOU, inuehamur F hoc s. I. F post . et om. FPTJ 2 bonus PU quia M, quia e v 3 altipeta Ov, altipetax cet . 5 contrarie U depremunt 0 6 quam L 7 supposuerunt M 9 gratias fort . 15 ipse ministras FPsU, ipsi instas P1 eruditus L 16 carnis FPzU, carne P1 18 capitis 0 19 supra F uestri F 22 ne- O cessit 0 constringi F, pertingi coni. Sacch . 24 qujd 0 25 colloquii diuini FPU 26 dn5 Ov, deo cet . debitum peccatori populo interitum comminanti oblationem suae potius abolitionis opponeret, diuinae uidelicet pietatis iustitiaeque securus, ut parceret et iniustis misericordia domini, dum iustum non potest delere iustitia. Hac et pro nobis dominum altissimum conditione constringe, ut dum eximere te libro suo non potest, per obtentum iusti sui recipiat iniustos. nam quia maior est qui in nobis est quam qui in hoc mundo, ideo fortior est iustitia pro peccatoribus defendendis quam iniquitas aduersus patrocinia sanctorum. uellem quantum in me est adhuc prorogare sermonem, nisi et carta deficiens et metus fatigationis tuae cogeret uerbis modum poni et epistolam terminari. tu in omnibus indulge temeritati meae et responde mihi, ut consoler et instruar litteris tuis. Nunc Sanemarium portitorem huius epistolae commendamus specialiter unanimitati tuae, ut, sicut rogauimus sanctum episcopum et patrem nostrum, ita ordinetur a uobis. conseruum enim eum data in domino libertate reddidimus; sed nobis in domo domini seruiat delegatis ad parentum nostrorum memoriam obsequiis, ut per religiosam seruitutem obtinere firmam libertatem sub uestra defensione mereatur. age et apud sanctum presbyterum fratrem Exsuperium, ut in casa ecclesiae terrulam, qua uictum suum procuret, accipiat. praeterea rogo, ut epistolam meam ad filium nostrum Daducium, etiamsi in Galliis agit, sine ulla dilatione facias ab episcopo transmitti per conseruum fidelem et inpigrum. si clericum forte noluerit occupari, unum de Alingonensibus dignamini mittere cum epistolis uestris, quibus litterae nostrae iuuentur; dignam enim 7] I Ioh. 4, 4. 2 iusticie pietatisque M 5 condicione LP 6 eximeret e PCT, eximeret de F te om. FPU optentum 0 10 prolongare LM 11 de- Scies F metu 0 12 imponi F 13 pr . et om. U consuler LM 15 sanemarium 0, sane Marium v, sanenarium cet . 16 unamitati 0 18 meum FOPUv 19 deligatis FPU 22 exuperium FMPUv mMm in om. U causa F 23 terulam L1 24 nostram (m..m m. 2) M 25 gallias FU egit F1 27 aligonensibus FU, alinguanensibus Ov, ligonensibus LM dignemini LJlv 28 uestrae FU 6* interuentu uestro causam ex epistola mea, quam ad eum feci, cognoscetis. inprimis autem celeritate agendi opus est, ut sanctissimus presbyter, qui et uita et aetate uenerabilis uim, qualem exposui, sustinet, quam primum ab alienarum aedium exilio liberetur.